हरिश्चन्द्रः, रन्तिदेवः, शिबिः, बलिः, व्याधः, कपोतः च—एते बहवः अनित्येनैव नित्यं परमं पदं प्राप्तवन्तः इति श्रुतम्। एवं धर्ममार्गे स्थितस्य महात्मनः कीर्तिरपि सर्वत्र शुद्धा प्रवहति। श्रीशुक उवाच—स राजा अतिथीनां स्वरूपं, वपुः, धनुर्बाणचिह्नैः अंकितानि हस्तानि च दृष्ट्वा, तेषां पूर्वदर्शनात् तान् राजवंशसम्बन्धिनः इति ज्ञात्वा चिन्तयामास। सः मनसि विचारयामास—एते मम बान्धवा राजवंशसम्भूताः सन्ति, किन्तु ब्राह्मणचिह्नैः भूषिताः। तस्मात् अहम् आत्मानमपि, यः परित्यक्तुम् अत्यन्तं कठिनः, दातुम् उद्यतः। बलिं विष्णुना ब्राह्मणरूपेण सर्वधनविहीनं कृतम् अपि, तस्य कीर्तिः विशुद्धा सर्वदिशः व्याप्य स्थितेति श्रुतम्। इन्द्रस्य सम्पत्तिम् इच्छन् विष्णुः ब्राह्मणरूपधारी सन्, दैत्यानां नृपतिं बलिं, यः सर्वं जानन् निगृहीतः अपि, पृथिवीं दत्तवान्। क्षत्रियबान्धवस्य देहः किमर्थं, यदि सः केवलं ब्राह्मणानां कृते जीवति? अत्र देहपातेन महती कीर्तिः प्राप्यते। एवं स धर्मनिष्ठः सत्त्वेन कृष्णं, अर्जुनं, भीमसेनं च उवाच—"भवन्तः ब्राह्मणाः, यत् इच्छन्ति तत् वृणुध्वम्; आत्मनः शिरः अपि दातुम् अस्मि।" तदा भगवान् उवाच—"राजन्, यदि युद्धं युक्तं मन्यसे, तर्हि अस्मभ्यं द्वन्द्वयुद्धं देहि। वयं केवलं युद्धार्थं आगताः, अन्यं किमपि न वाञ्छामः।" "एष भीमसेनः, हे पार्थ, तस्य भ्राता अर्जुनः; अहम् कृष्णः, तयोः मातुलः, तव शत्रुश्च।" इत्युक्त्वा, मगधाधिपः स राजा हास्यं कृत्वा, क्रोधेन चोक्तवान्—"अहो मूढाः, तर्हि अहम् युद्धं दास्यामि।" "त्वया सह युद्धं न करिष्यामि, त्वं वीर्यशङ्क्यः, स्वपुरं मथुरां त्यक्त्वा समुद्रतीरे शरणं गतः। अयं च मम तुल्यवयस्कः, किन्तु न तु बलसमः; अर्जुनः अपि युद्धाय अर्हः न, केवलं भीम एव मम तुल्यबलः।" एवं उक्त्वा, सः भीमसेनाय महागदां दत्तवान्, स्वयम् अपरां गदां गृहीत्वा नगरात् निर्गतः। ततः तौ वीरौ, समबलौ, रणाङ्गणे समागच्छतुः; युद्धमत्तौ, वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां परस्परं ताडयामासतुः। तयोः युद्धं नाट्यशालायां नर्तकयोरिव, दक्षिणवामगमनैः, शोभां ददौ। तयोः गदाघातध्वनिः वज्रनिपातघोषवत् अभवत्; गदापातैः गजदन्तघर्षणनाद इव शब्दः उत्पन्नः। बलवेगेन गदाः परस्परं स्कन्धे, श्रोणौ, पादे, जानौ, शिरसि च पतन्त्यः भग्नाः; ज्वलद्गजयोः युद्धे सूर्यकिरणानां शाखाः इव भग्नाः। एवं तयोः क्रुद्धयोः गदाप्रहारैः, लोहमुष्टिभिः अपि परस्परं ताडयन्तौ, करताडनध्वनिः वज्रनिपातसमः उत्पन्नः। तयोः समदक्षिणौ, समबलौ, समवीर्यौ च, परस्परं ताडयन्तौ, युद्धं अनिर्णीतमिव अभवत्; न कस्यचित् वेगः क्षीणः। एवं महाबाह्वोः युद्धे सप्तविंशतिः दिवसाः व्यतीयुः, मित्राणि रात्रौ तत्र स्थितानि। एकदा वृकोदरः स्वमातुलं माधवं उवाच—"माधव, अहं जरासन्धं युद्धे जेतुं न समर्थः।" भगवान् शत्रोः जन्ममरणं, तथा तस्य जीवितं जरया संयुतं ज्ञात्वा, पार्थं स्वतेजसा बलवत्तरं कृत्वा, उपायं चिन्तयामास। ततः शत्रुवधाय उपायं विचिन्त्य, सर्वदर्शी भगवान्, शाखां भित्त्वा भीमाय संकेतं दत्तवान्। एतदर्थं बोधितः महाबलः भीमः, रणशिरोमणिः, शत्रोः पादौ गृहीत्वा भूमौ चिक्षेप। एकं पादं शत्रोः जङ्घायाम् स्थाप्य, अपरं बाहुभ्यां गृहीत्वा, गुददेशात् विदारयामास; यथा महागजो दारुशाखां विदारयेत्। जनाः दृष्टवन्तः—मगधराजस्य शरीरं द्विधा कृतम्—एकस्य एकः पादः, ऊरुः, शिश्नः, कटी, पृष्ठं, उरः, भुजः; अपरस्य एकः बाहुः, नेत्रम्, भ्रूः, कर्णः च। मगधाधिपे हते महान् निनादः जातः; तदा भीमं, विजयीं चापरिमेयौ श्रीकृष्णार्जुनौ, सर्वे आलिङ्ग्य पूजां च कृतवन्तः। भगवान् प्रजापतिः, स्वधर्मनिष्ठः, जरासन्धस्य पुत्रं सहदेवं मगधाधिपतिं अभिषिच्य, ये राजानः जरासन्धेन बद्धाः आसन्, तान् विमोचयामास। एवं द्वितीयस्कन्धस्य दशमे भागे, "जरासन्धवधः" नाम द्विसप्ततितमं अध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच—षोडशसहस्राष्टाशीतिराजानः, युद्धे पराजिताः, पर्वतगुहायां बद्धाः, मलिनवस्त्रधारिणः, मलिनाः च, बहिर्निष्क्रान्ताः। ते क्षुधया कृशाङ्गाः, शोषितवदनाः, बन्धनक्लेशपीडिताः, तत्र पीताम्बरधरं श्यामवर्णं पुरुषं पुरतः दृष्टवन्तः। ते तं श्रीवत्साङ्कं, चतुर्भुजं, पद्मारविन्दलोचनं, सुन्दरमुखं, मकरकुण्डलशोभितं दृष्टवन्तः। सः पद्मं, गदां, शङ्खं, चक्रं च धारयन्, मुकुटहारकङ्कणमेखलाकङ्कणैः भूषितः। तस्य ग्रीवा कौस्तुभमणिना दीप्तिमती, वनमालया भूषिता; राजानः तं नेत्रैः पिबन्तः, जिह्वया इव आस्वादयन्तः। ते नासाभिः सौरभं जिघ्रन्तः, बाहुभिः आलिङ्गन्तः इव, पापरहिताः, हरिपादयोः शिरसा प्रणेमुः। कृष्णदर्शनानन्देन तेषां बन्धनक्लेशः अपगतः; राजानः कृताञ्जलयः, हृषीकेशं वचोभिः स्तुतवन्तः। राजानः ऊचुः—"देवदेव जगन्नाथ अनन्त दुःखनाशन! वयं तव शरणं प्रपन्नाः; हे कृष्ण, अस्मान् जन्ममृत्युसंसरदुःखात् रक्ष।" "मधुसूदन, मगधेन राज्यहरणं तव दोष इति न वयं मन्यामहे; राज्ञां तव प्रसाद एव कारणम्।" "राजा ऐश्वर्यसमृद्ध्याभिमानात् कल्याणं न प्राप्नोति; तव मायया मोहितः, अनित्यं धनं स्थिरमिति मन्यते।" "यथा बालकाः मरीचिकायां जलमिव पश्यन्ति, तथैव अविवेकिनः मायिकं वस्तु सत्यमिव मन्यन्ते।