शुक उवाच— कदाचित् सभायाम् ऋषिभिः ब्राह्मणैः क्षत्रियैः वैश्यैः भ्रातृभिः च परिवृतः धर्मराजः युधिष्ठिरः उपविशत्। तत्र आचार्यैः कुलवृद्धैः बान्धवैः स्वजनैः च शृण्वद्भिः सः इदं वचनम् अब्रवीत्। युधिष्ठिरः उवाच— हे गोविन्द, तव महिमभिः अहम् राजसूयेन यज्ञेन त्वाम् पूजयितुम् इच्छामि; भगवन्, अस्य आयोजनम् अस्माकम् कृपया विधेहि। ये तव पादपद्मानुगाः, विशुद्धाः, सदा त्वयि ध्यानपराः, तव कीर्तिं गायन्तः, अमङ्गलनाशिनः, हे कम्बुकर्णाभ, संसारबन्धनात् विमुक्तिम् आप्नुवन्ति; यदि ते वरम् इच्छेयुः, तदा त्वत्तः अन्यः दाता नास्ति। हे देवदेव, तव पादसेवया अस्य लोकस्य प्रभावः अत्र दृश्यताम्। ये त्वां उपासते ये च न, सर्वेषां मध्ये, कुरूणां सृञ्जयानां च यथार्थः स्थानम् प्रदर्शय। त्वम् आत्मा सर्वस्य, समदर्शी, आत्मानन्देन स्थितः; कल्पवृक्षवत् तव प्रसादः केवलं सेवायाः अनुसारः, अन्यथा कदापि न। श्रीभगवान् उवाच— राजन्, तव निश्चयः उचितः; तेन तव शुभकीर्तिः सर्वेषु लोकेषु प्रथिष्यते। एष यज्ञः महर्षिभिः पितृभिः देवैः मित्रैः अपि च अस्माभिः सर्वैः चेष्टितः। सर्वान् नृपतीन् विजित्य जगत् वशे कृत्वा, यथोचितद्रव्यसम्पादनं कृत्वा, महायज्ञः क्रियताम्। राजन्, एते भ्रातरः तव लोकपालांशसम्भूताः; अहम् अपि त्वया जितः, न तु आत्मसंयमविहीनैः। न कोऽपि मम शक्त्या, यशसा, श्रीया, ऐश्वर्येण वा तुल्यः, न देवाः, कुतः मनुष्यराजानः। शुक उवाच— भगवत्-वचनं श्रुत्वा हृष्टवदनः सः विष्णुतेजसा संपन्नान् भ्रातॄन् दिग्विजयाय प्रेषयामास। सहदेवः सृञ्जयैः सह दक्षिणदिशं, नकुलः पश्चिमदिशम्, अर्जुनः उत्तरदिशम्, भीमः मत्स्यकैकेयमद्रकैः सह पूर्वदिशं प्रस्थितः। ते सर्वे वीराः सर्वदिशान् नृपतीन् विजित्य, अपारं धनं आजातशत्रवे यज्ञार्थं उपाहरन्। जरासन्धोऽविजितः इति श्रुत्वा, राजा चिन्तयन् आसीत्; तदा हरिः, पूर्वम् उद्धवेन उक्तं उपायम्, तस्मै न्यवेदयत्। भीमसेनः अर्जुनः च कृष्णः च त्रयः ब्राह्मणचिह्नधारिणः गिरिव्रजं यत्र बृहद्रथस्य पुत्रः वसति तत्र जग्मुः। यथासमयम् अतिथयः भूत्वा गृहिणः गृहम् प्रविश्य, ब्राह्मणवेषधारिणः राजपुत्राः विधिवत् आचरन्। राजन्, जानिहि— आगताः स्मः अतिथयः; दीर्घदूरात् आगतान् अस्मान्, हे भाग्यवन्, यद् इच्छामः तत् देहि। किं धैर्यवन्तः असह्यम्? किं अधर्मिष्ठः अयुक्तम्? किं दातारः अदेयम्? को वा समदर्शिनः अतिरिच्यते? यः अस्थिरशरीरः सन्, स्वयम् सत्सु स्थिरकीर्तिं न सम्पादयति, शक्तः अपि, सः खलु खेदनीयः। हरिश्चन्द्रः रन्तिदेवः शिबिः बलिः व्याधः कपोतः च— बहवः अस्थिरस्य शरीरेण शाश्वतम् आप्नुवन्। शुक उवाच— तेषां वाणीं रूपं धनुर्ज्याछिद्रचिह्नानि च दृष्ट्वा, सः तान् पूर्वदृष्टान् राजपुत्रान् विज्ञाय, मनसि चिन्तयामास। इमे राजकुलसम्बन्धिनः ब्राह्मणचिह्नधराः; स्वात्मानम् अपि, यं दातुम् दुःखम्, दास्यामि। श्रुतम् अस्ति— बलेः यशः विशुद्धम् सर्वदिशः प्रसृतम्, विष्णुना ब्राह्मणरूपेण सम्प्राप्ते, वित्तहरणे अपि स्थितम्। इन्द्रस्य सम्पदं इच्छन् विष्णुः ब्राह्मणवेषधारी सन्, दैत्यराजात् भूमिम् अलभत; सः बलिः सर्वज्ञः सन् अपि, ददौ। किं क्षत्रियबान्धवस्य शरीरस्य प्रयोजनम्, यदि ब्राह्मणार्थं जीवति? अत्र शरीरे पतिते, महाकीर्तिः प्राप्यते। एवं संकल्प्य सः कृष्णार्जुनभीमसेनान् प्रति उवाच— 'ब्राह्मणाः, यद् इच्छथ, तद् वृणुध्वम्; आत्मानम् अपि दास्यामि।' श्रीभगवान् उवाच— 'राजन्, यदि द्वन्द्वयुद्धम् उचितं मन्यसे, तर्हि अस्मभ्यं युद्धं प्रयच्छ; वयं क्षत्रियैः सह संग्रामम् एव इच्छामः, अन्यत् किमपि न।' 'एष भीमसेनः, पार्थ, तस्य भ्राता अर्जुनः; मां कृष्णं तव मातुलं शत्रुं च विज्ञातुम् अर्हसि।' एवं ज्ञात्वा मगधपतिः उच्चैः हसन्, क्रुद्धः उवाच— 'युद्धं दास्यामि, मूढाः!' 'त्वया सह न युद्ध्ये, हे पलायनिन्; त्वम् स्वपुरं मथुरां त्यक्त्वा समुद्रतीरे आश्रयम् अलभः। 'अयम् भीमः मम समवयस्कः, न तु बले; अर्जुनः अपि युद्धाय न योग्यः; केवलं भीमेन सह मम समता अस्ति।' एवं उक्त्वा सः भीमसेनाय महागदाम् अददात्, स्वयम् अपराम् आदाय, नगरात् निर्गतः। ततः तौ वीरौ, समबलौ, रणाङ्गणे अभिमुखौ, वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां परस्परम् आहत्य समरमदन्वितौ। तयोः गदायुद्धम्, वामदक्षिणं परिभ्रमन्तौ, नर्तकयोः इव, शोभाम् अलभत। तदा गदाघातशब्दः वज्रनिर्घोषसमः, गदाप्रहारः गजदन्तघर्षणवत् अभवत्। वेगेन भुजयोः गदाः परस्परं स्कन्धे, ऊरु, पादे, जानु, मूर्ध्नि च आपतन्त्यः, भग्नाः, इव द्वौ दिप्तगजौ शाखां भग्नवन्तौ। एवं तौ क्रुद्धौ गदाभ्यां परस्परम् आहत्य, आयसपाणिभिः मुष्टिभिः अपि, ताड्यन्तौ, ताडनशब्दः वज्रनिःस्वनसमानः, तलाघातात् उत्पन्नः। तयोः युद्धे, समकौशलबलविक्रमयोः, न कस्यचित् वेगः न्यूनः; युद्धं न निर्णेयम्। एवं महाबाहो, तयोः युद्ध्यतोः, सप्तविंशतिदिनानि व्यतीतानि; मित्राणि रात्रौ तत्र स्थितानि।