कृष्णः फाल्गुनेन सह खाण्डववनं वह्नये तर्पयित्वा, मायां च मोचयामास, येन राज्ञे दिव्यं सभागृहं निर्मितम्। ततः स महीपतिं प्रीतिम् उपनयन्, महीष्वारैर् परिवृतः, रथे फाल्गुनेन सह किञ्चित्कालं वसन् विचचार। एवं दशमे स्कन्धे द्वितीये भागे श्रीमद्भागवते महापुराणे परम्हंससंहितायां 'कृष्णस्य इन्द्रप्रस्थगमनम्' इति एकसप्ततितमेऽध्याये समाप्तिः। अथ शुकः उवाच—एकदा सभायां, मुनिभिः ब्राह्मणैः क्षत्रियैः वैश्यैः भ्रातृभिः च परिवृतः, धर्मराजः युधिष्ठिरः उपाविशत्। तत्र आचार्यैः कुलवृद्धैः बन्धुभिः स्वजनैः च शृण्वद्भिः सः इदं वचनं प्रोवाच— युधिष्ठिरः उवाच—"हे गोविन्द! राजसूययज्ञेन तव यशसा सह त्वां सम्पूजितुम् इच्छामि। भगवन्, अस्माकं कृते तद् आयोजनं कुरुष्व। ये तव पादपद्मे नित्यं चरन्ति, त्वां ध्यायन्ति, विशुद्धाः स्तुवन्ति, अमङ्गलं हरन्ति, हे कम्बुपद्मनाभ! ते संसारबन्धात् विमुच्यन्ते; इच्छन्ति यदि, तव प्रसादात् एव वरं लभन्ते, अन्यः कः दातुं क्षमः? भगवन्, तव पादसेवायाः प्रभावः अत्र लोके दृश्यताम्; ये त्वां पूजयन्ति, ये न पूजयन्ति, च उभयम्, हे महाबाहो! कुरूणां च सृञ्जयानां च यथार्थस्थितिः प्रकट्यताम्। सर्वात्मन्, समदर्शिन्, तव आत्मन्यपरभेदबुद्धिः नास्ति; स्वानन्दानुभवः त्वम्। कल्पवृक्षवत् तव प्रसादः सेवायाः अनुगुणम् उदेति, नान्यथा। श्रीभगवान् उवाच—"राजन्, त्वया यः संकल्पः कृतः, सः युक्तः; तेन तव शुभकीर्तिः लोकेषु प्रथिष्यते। एष यज्ञः ऋषिभिः पितृभिः देवैः मित्रैः अपि अस्माभिः सर्वैः चाभिलषितः। सर्वान् नृपतीन् विजित्य, पृथिवीं वशे कृत्वा, सर्वोपकरणानि संगृह्य, महायज्ञं कुरु।" "राजन्, एते भ्रातरः तव लोकपालांशसम्भूताः; त्वया जितः अहम्, आत्मसंयतैः; अजीत्योऽहं असंयतात्मभिः। न कोऽपि मम बलयशोविभवरत्नैः समः, न देवाः, किं पुनः मनुष्यराजानः।" शुकः उवाच—भगवतः वचनं श्रुत्वा, हृष्टमुखः धर्मराजः विष्णुतेजसा सञ्जातबलान् भ्रातृन् दिग्विजये प्रेषयामास। सः सहदेवं सृञ्जयैः सह दक्षिणदिग्गमनाय, नकुलं पश्चिमदिशि, अर्जुनं उत्तरदिशि, भीमसेनं मत्स्यकेकयमद्रैः सह पूर्वदिशि प्रेषयामास। ते सर्वे वीराः सर्वदिग्विजयं कृत्वा, अजातशत्रवे महायज्ञार्थं बहुधनं प्रावर्तयन्। ततः जरासन्धः अजितः इति श्रुत्वा, राजा चिन्तयन् स्थितः; हरिः उपायं, पूर्वं उद्धवेन उक्तं, न्यवेदयत्। भीमसेनः अर्जुनः कृष्णः च ब्राह्मणचिह्नधारिणः त्रयः गिरिव्रजं बृहद्रथात्मजस्य निवासस्थानं जग्मुः। अथ यथाविधानं समये गृहिणं प्रविश्य, ब्राह्मणवेषधारिणः राजपुत्राः आगतवन्तः। "राजन्, अतीथयः आगताः; दूरात् आगच्छन्तः इच्छां वयं याचामहे, दातुम् अर्हसि," इति वदन्तः। "धीराणां किम् अतीव दुःसहम्? अधार्मिकस्य किम् अयुक्तम्? उदारस्य किम् अदेयम्? समदर्शिनः कः श्रेयान्?" इति तेषां वचनं श्रुत्वा, "कायः क्षत्रियस्य स्वजनस्य किमर्थम्, यदि ब्राह्मणार्थं न जीवति? अत्र पतति चेत्, महाकीर्तिः सिध्यति।" इति चिन्तयन्, "हरिश्चन्द्रः रन्तिदेवः शिबिः बलिः व्याधः कपोतः च, अनेकाः स्थिरं यशः अस्थिरेण प्राप्तवन्तः।" तेषां स्वररूपलक्षणैः च धनुर्ज्याभिघातचिह्नैः च पूर्वदृष्टान् राजपुत्रान् सः ज्ञात्वा, "एते राजबन्धवः ब्राह्मणचिह्नधारिणः; आत्मानं दातुम् अपि, याचकेभ्यः दास्यामि," इति मनसि धृत्वा, "बलेर्यशः विष्णुना ब्राह्मणवेषेण धनं हृतमपि, सर्वदिशि शुद्धं प्रख्यातम्। इन्द्रस्य सम्पत्तिम् इच्छन्, विष्णुः ब्राह्मणरूपेण दैत्यराजात् पृथिवीं प्राप, सः स्वयम् विज्ञाय अपि दत्तवान्।" इति स्मृत्वा, "ब्राह्मणार्थं जीवितस्य किम् प्रयोजनम्? यशः प्राप्तव्यम्," इति पुनः निश्चित्य, कृष्णं अर्जुनं भीमसेनं च उवाच—"ब्राह्मणाः! यं कामं इच्छथ, दास्यामि, शिरः अपि दास्यामि।" श्रीभगवान् उवाच—"राजन्, यदि योग्यं मन्यसे, द्वन्द्वयुद्धं दत्तुम्; राजवंशे युद्धकामाः वयं आगताः; अन्यं किमपि न इच्छामः।" "अयं भीमसेनः, एषः पार्थः; अहं कृष्णः, तयोः मातुलः, तव च शत्रुः," इति ज्ञापितः सः मगधराजः हसन्, कोपात् उवाच—"युद्धं दास्यामि, मूढाः।" "त्वया सह युद्धं न करिष्ये, त्वं कातरः, वीर्ये सन्देहः अस्ति; स्वपुरं मथुरां त्यक्त्वा, समुद्रतीरे शरणं गतः।" "अयं मम तुल्यवयाः, न तु बलसमः; अर्जुनः न युद्धयोग्यः; भीमः मम तुल्यबलः।" एवं उक्त्वा, सः भीमसेनाय महागदां दत्त्वा, स्वयम् अपरां गृह्य, नगरात् निर्गतः। ततः तौ वीरौ समशक्ती, रणाङ्गणे समागतौ, युद्धवेगेन परस्परं वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां तुदन्तौ। तयोः युद्धं नटनाट्यवद् दक्षिणवामं विचलन्तयोः शोभायमानम्। गदाप्रहारशब्दः मेघघोष इव, गजदन्तसंघर्ष इव, भृशं निनदन् अभवत्। भ्रान्तभुजवेगेन गदाः भुजेषु, श्रोणिषु, पादयोः, जानुषु, शिरसि च, परस्परं प्रहृत्य, भग्नाः, यथा द्वौ दिप्तगजौ सूर्यकिरणशाखाः विदारयतः।