कृष्णस्य मातृष्वसा प्रेरितया, कृष्णः सर्वैः स्वपत्नीभिः सह रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं च सादरं पूजयामास। तत्रैव कालिन्दीं मित्रविन्दां शैब्यां नाग्नजितीं च तथा ये अन्ये धर्मशीलाः पत्न्यः आगताः, ताः अपि वस्त्रैः मालाभिः भूषणैः च विविधैः उपहारैः सत्कृत्य समादृताः। ततो धर्मराजः युधिष्ठिरः जनार्दनं स्वसेनया परिचारकैः पत्न्यः च सह सुखेन निवासयन् पुनः पुनः आदरं प्रावर्तयत्। सः अर्जुनसहितः खाण्डववनं अग्नये तर्पयित्वा, मायासुरं विमोच्य, येन तस्मै दिव्यं सभाभवनं निर्मितं, महीपतेः कृते, तत्र किञ्चित्कालं रम्यं स्थित्वा, राज्ञः प्रीत्यर्थं, फाल्गुनसहितः रथेन परिव्रजन्, वीरैः परिवृतः, अनेकेषु मासेषु तत्र वसत्। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागस्य ‘कृष्णस्य इन्द्रप्रस्थगमनम्’ इति एकसप्ततितमः अध्यायः समाप्तः। शुक उवाच—कदाचित् सभायां मध्ये, मुनिभिः ब्राह्मणैः क्षत्रियैः वैश्यैः भ्रातृभिः च परिवृतः, युधिष्ठिरः उपविष्टः। तत्र आचार्यैः कुलवृद्धैः बन्धुभिः स्वजनैः च शृण्वद्भिः, सः इदं वचनं उवाच— युधिष्ठिरः उवाच—“भगवन् गोविन्द! अहं राजसूयमहायज्ञेन तव कीर्तिं पूजयितुम् इच्छामि। भगवन्, अस्य आयोजनं कृपया विधेहि। ये तव पादपद्मयोः अनुवर्तिनः, त्वां चिन्तयन्ति, शुद्धाः स्तुवन्ति, अमङ्गलनाशिनः, ते संसारबन्धात् विमुच्यन्ते। इच्छन्ति चेद् वरान्, त्वत्तः एव प्रार्थयन्तु, अन्यः न हि दातुम् अर्हति। भगवन्, तव पादसेवनस्य प्रभावः अस्मिन्लोके दृश्यताम्; ये त्वां उपासते, ये च न, तयोः मध्ये, कुरुषु च सृञ्जयेषु च, तेषां यथार्थस्थितिः प्रकाश्यताम्। त्वं सर्वात्मा, स्वपरविभागं न पश्यसि, स्वानन्दानुभवः। यथा कल्पवृक्षः, तथा तव प्रसादः सेवायाः प्रमाणेन एव, न अन्यथा।” भगवानुवाच—“राजन्, तव निश्चयः उचितः; तेन तव शुभा कीर्तिः सर्वेषु लोकेषु विश्रुयते। एष महायज्ञः ऋषिभिः पितृभिः देवैः मित्रैः अस्माभिः च सर्वैः च प्रार्थ्यते। सर्वान् नृपतीन् विजित्य, पृथिवीं वशे कृत्वा, सर्वसमग्रीं संगृह्य, महायज्ञं कुरु। तव भ्रातरः लोकपालांशसमुत्पन्नाः; अहं तव वशगः, आत्मवशिनां वशोऽहम्, न तु आत्मवशहीनानाम्। मम बलं यशः श्रीः ऐश्वर्यं च लोकेषु न कस्यचित् अधिकम्—न देवेषु, कुतः पुनः नरेन्द्रेषु।” शुक उवाच—एवं भगवतः वचनं श्रुत्वा, प्रसन्नवदनः, युधिष्ठिरः विष्णुप्रेरितान् भ्रातॄन् दिग्विजये प्रेषयामास। सः सहदेवं सृञ्जयैः दक्षिणदिग्गमनाय, नकुलं पश्चिमाय, अर्जुनं उत्तराय, भीमं मत्स्यकैकेयमद्रैः पूर्वदिग्गमनाय प्रेषयत्। ते सर्वे वीराः स्वबलवीर्येण सर्वान् दिशां नृपतीन् विजित्य, यज्ञार्थं अजातशत्रवे विपुलं धनं आनयन्। तदा जरासन्धः अजितः इति श्रुत्वा, राजा चिन्तायाम् अभवत्; तदा हरिः तस्य उपायं उक्तवान्, यः पूर्वं उद्धवेन अपि निर्दिष्टः। भीमसेनः अर्जुनः कृष्णः च, ब्राह्मणलक्षणधारिणः त्रयः, गिरिव्रजं यत्र बृहद्रथतनयः वसति, तत्र जग्मुः। यथोचितकाले गृहमेधिनः गृहम् अभिगम्य, ब्राह्मणरूपधारिणः राजपुत्राः धर्मानुसारं आचरन्। “राजन्, विद्धि—अतिथयः आगताः, दूरात् आगच्छन्तः कामार्थिनः, भगवन्, यद् इच्छामः तत् देहि,” इति निवेदयामासुः। “धैर्यवतां किं दुर्भरम्? अधर्मिणां किं नायोग्यम्? दातॄणां किं न प्रदेयम्? समदर्शिनां कः अतिरिच्यते? यः क्षणिके देहे सति, सत्सु न स्थिरां कीर्तिं प्राप्नोति, सः खलु कृपणः। हरिश्चन्द्रः रन्तिदेवः शिबिः बली व्याधः कपोतः—एते चान्ये च, अनित्येन देहेन नित्यं पदं प्राप्तवन्तः।” शुक उवाच—तेषां वाणीं रूपं धनुरन्वितहस्तचिह्नं च दृष्ट्वा, सः राज्ञः पूर्वदृष्टान् तान् अवगम्य चिन्तयामास। “एते राजवंश्या ब्राह्मणलक्षणधारिणः; आत्मानं दातुम् अपि दुष्करं, तेषां दास्यामि। श्रूयते—बलेर्यशः, विशुद्धं सर्वदिक्प्रसृतं, विष्णुना ब्राह्मणरूपेण धनहरणेऽपि स्थितम्। इन्द्रधनलिप्सया विष्णुः ब्राह्मणरूपेण दैत्यराजात् पृथिवीं प्राप्य, तेन ज्ञातेऽपि दत्तम्। क्षत्रियबान्धवस्य देहः ब्राह्मणार्थे यदि नोपयुज्यते, तदा तस्य देहस्य किम्? यत्र देहः पतति, तत्र महती कीर्तिः लभ्यते।” एवं कृतनिश्चयः, सः कृष्णार्जुनभीमसेनान् प्रति उवाच—“ब्राह्मणाः, यद् इच्छथ, तद् वृणुध्वम्; आत्मानं अपि दास्यामि।” भगवानुवाच—“राजन्, यदि योग्यं मन्यसे, द्वन्द्वयुद्धं देहि। वयं न किंचित् अन्यत्, केवलं राजवंशेन युद्धं इच्छामः।” “एष भीमसेनः, अर्जुनस्य भ्राता; अहं कृष्णः, एतयोः मातुलः, तव शत्रुश्च।”—इति ज्ञात्वा, मगधाधिपः हसन् क्रुद्धः उवाच—“युद्धं दास्यामि, मूढाः। त्वया सह न युध्ये, त्वं शूरत्वे सन्दिग्धः, स्वपुरं मथुरां त्यक्त्वा समुद्रतीरे आश्रितः। अयं मम तुल्यवयस्कः, न तु बलसमः; अर्जुनः न युद्धयोग्यः, भीमः मम तुल्यबलः।” एवं उक्त्वा, सः भीमसेनाय महागदां दत्त्वा, स्वयम् अपि अन्यां गदां गृह्य, नगराद् बहिः निर्गतः। तत्र तौ वीरौ, समबलौ, रणाङ्गणे समागत्य, युद्धमत्तौ, वज्रप्रतिमाभ्यां गदाभ्यां अन्योन्यं ताडयामासतुः।