प्रहर्षेण सह हृष्टाभिः अन्तःपुरस्त्रीभिः, प्रेमसन्मिश्रनयनाभिः, मुकुन्दः राजगृहम् प्रविवेश। तत्र पृथा, भगिनीपुत्रं स्वं त्रैलोक्यनाथं कृष्णं दृष्ट्वा, स्नेहस्निग्धहृदया, शय्याः उत्थाय, स्वसूनुभार्याभिः सहित्या, तं सस्नेहम् आलिङ्गयत्। गोविन्दं देवदेवं सादरं गृहे स्वीकृत्य, राजा प्रमोदसमाकुलचित्तः, पूजार्हकर्मसु किम् अवशिष्टम् इति न विवेक्तुं शक्तः। कृष्णः तु, पितृष्वसुः मातृष्वसुः आचार्याणां च चरणान् प्रणम्य, स्वयम् च कृष्णेन, राजन्, भगिन्याः च सत्कृतः अभवत्। सास्वस्रूणां प्रेरणया, कृष्णया सर्वा कृष्णपत्नीः, ऋुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं च, सादरं पूजयामासुः। ताः अपि कालिन्दीं मित्रविन्दां शैब्यां नाग्नजितीं धर्मपत्न्यः च अन्याः, वस्त्रैः माल्यैः भूषणैः च आदिभिः सत्कृत्य, आदरं प्राकुर्वन्। धर्मराजः युधिष्ठिरः, जनार्दनं सशैन्यपरिचारकपत्नीसंयुतम्, पुनःपुनः आदरपूर्वकं सुखेन न्यवेशयत्। अग्निं खाण्डववनदाहेन फल्गुनसहितः तर्पयित्वा, मायां विमोच्य, येन दिव्यं सभागृहं नृपाय निर्मितम्, सः केशवः महीपतिं तुष्टुं कामयमानः, रथेन फल्गुनसहितः, वीरैः परिवृतः, मासान् अनेकेषु तत्र वासम् अकरोत्। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयार्धे श्रीमद्भागवते महापुराणे हंसशास्त्रे इन्द्रप्रस्थगमनं नाम एकसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। शुक उवाच—एकदा सभा मध्ये, मुनिभिः ब्राह्मणैः क्षत्रियैः वैश्यैः भ्रातृभिः च परिवृतः, युधिष्ठिरः उपविष्टः। तत्र आचार्यैः वंशवृद्धैः बन्धुभिः स्वजनैः च शृण्वद्भिः, सः इदं वचनम् उवाच— युधिष्ठिरः उवाच—हे गोविन्द! राज्येन राजसूयेन तव यशसा सह त्वां सम्पूजयितुम् इच्छामि। भगवन्, एतत् अस्माकं कृपया व्यवस्थितुम् अर्हसि। ये तव पादपद्मानुगाः, त्वां ध्यानयन्ति, शुद्धाः स्तुवन्ति, अशुभनाशिनः, पद्मनाभ, संसारात् विमुक्तिं लभन्ते; इच्छन्ति यदि, त्वत् कृते वरान् प्रार्थयन्तु; अन्यः हि न दातुं क्षमः। नाथ, तव पादसेवया, एष लोकः स्वयम् इह फलं पश्यतु। त्वत् आराधकेषु, अनाराधकेषु, उभयेषु च, महाबाहो, कुरुसृञ्जयानां यथार्थस्थापनं प्रपश्य। सर्वात्मन्, तव आत्मन्यन्ययोः भेदबुद्धिः नास्ति; स्वानन्दवर्ती, कल्पवृक्षवत् तव प्रसादः सेवायाः अनुसारेण जायते, नान्यथा। श्रीभगवान् उवाच—राजन्, तव निश्चयः उचितः; तेन तव पुण्यकीर्तिः लोकेषु व्याप्स्यति। महाबाहो, एष यज्ञः ऋषिभिः, पितृभिः, देवैः, सखिभिः, अस्माभिः, सर्वैः च भूतैः अभिलषितः। सर्वान् नृपतीन् विजित्य, पृथिवीं वशे कृत्वा, सर्वोपकरणानि संहृत्य, महायज्ञं कुरु। राजन्, एते तव भ्रातरः लोकपालांशजाः; त्वया जितः अस्मि, आत्मजितेन; आत्मजयिनः मयि जयः नास्ति। न कोऽपि लोके मम बलवैभवकीर्तिधनैः अधिकः; न देवाः, कुतः पार्थिवाः। शुक उवाच—एवं भगवतः वचः श्रुत्वा, प्रसन्नवदनः सः विष्णुतेजसा शक्तीकृतान् भ्रातॄन् दिग्विजये प्रेषयत्। सः सहदेवं सृञ्जयैः दक्षिणदिग्गच्छन्तम्, नकुलं पश्चिमदिग्गच्छन्तम्, अर्जुनं उत्तरदिग्गच्छन्तम्, भीमं पूर्वदिग्गच्छन्तम्, मत्स्यकैकेयमद्रैः सह प्रेषयत्। त एव सर्वान् नृपतीन् विजित्य, बलात्, बहुधनानि आजातशत्रवे यज्ञार्थं उपाहरन्। तदा जरासन्धोऽविजित इति श्रुत्वा, राजा चिन्तयन्, हरिः उपायं उक्तवान्, यं पूर्वं उद्धवेनोक्तम्। भीमसेनार्जुनकृष्णाः ब्राह्मणचिह्नधारिणः त्रीन्, गिरिव्रजं बृहद्रथात्मजस्य निकेतनं, जग्मुः। अतिथिकाले सम्प्राप्तौ गृहिणः गृहम् प्रविश्य, ब्राह्मणरूपिणः राजपुत्राः आचार्यवत् आचरन्। राजन्, अतिथयः आगता इति विद्धि—दूरात् आगतान् कामान् याचमानान्, धन्य, याचितुम् अर्हसि। क्षान्तानां किम् अतीव दुःसहम्? अधार्मिकाणां किम् अयुक्तम्? उदाराणां किम् अदानम्? समदर्शिनां कः अतिरिच्यते? योऽयं देहः अनित्यः, तेन न सतां मध्ये कीर्तिं न सम्पादयति, सोऽपि खलु दुःखभाग् उच्यते। हरिश्चन्द्रः रन्तिदेवः शिबिः बलिः व्याधः कपोतः—बहवः अनित्येन नित्यम् आप्तवन्तः। शुक उवाच—स्वरेण रूपेण धनुर्ज्यातललाञ्छितहस्तैः च, तान् पूर्वदृष्टान् राजपुत्रान् विज्ञाय, सः चिन्तयामास। एते राजकुल्या ब्राह्मणचिह्नान् वहन्ति; स्वदेहम् अपि, दुष्प्रदं, दातुम् इच्छामि। बलेर्यशः विशुद्धं सर्वदिक् व्याप्य, विष्णुना ब्राह्मणरूपिणा सर्वधनहरणात् अपि स्थितम्। इन्द्रधन्यर्थे विष्णुः ब्राह्मणरूपः सन्, दैत्यराजात् पृथिवीं प्राप्य, सः जानन् अपि, संयतः, अददात्। क्षत्रियबान्धवस्य देहः किमर्थं, यदि ब्राह्मणार्थं जीवति? अत्र देहपाते महाकीर्तिः प्राप्यते। इति, शुभसंकल्पेन, कृष्णार्जुनभीमसेनाम् उवाच—‘ब्राह्मणाः, वाञ्छितं वृणीत; स्वशिरः अपि दास्यामि।’ श्रीभगवान् उवाच—‘राजन्, यदि युध्दं युक्तं मन्यसे, द्वन्द्वयुध्दं दत्तुम् अर्हसि; वयं राजकुल्यैः युद्धार्थिनः आगताः, अन्यं न किञ्चिद् इच्छामः।’ अयं भीमसेनः, पार्थ, अस्य भ्राता अर्जुनः; माम् एव कृष्णं मातुलं च शत्रुं च विद्धि। एवं ज्ञात्वा, मगधपतिः उन्मत्तहसितः, कोपसंयुक्तः, अब्रवीत्—‘तर्हि युद्धं दास्यामि, मूढाः।