शुक उवाच। अथ निशीथसमये प्रबुद्धकुक्कुटकूजितैः प्रातरभ्युपगच्छति, ताः पतिसंयोगविरहक्लिष्टाः पत्न्यः स्वपत्नीनां पत्युभिः समालिङ्गिताः। विहङ्गमाः अपि तदा मन्दारवनसंपातितसुरभिसमीरणोत्कम्पिताः, अप्रभाते श्रीकृष्णस्य कीर्तिं गानरूपैः गीतैः स्तुवन्त इव प्रबुद्धाः। तत्र क्षणमात्रमपि वैदर्भी स्वप्रियस्य सुन्दरालिङ्गनवियोगं न शशाक सोढुम्, तस्य बाहुपाशान्तरिताङ्गी सा विरहवेदनया क्लिश्यमाना। ब्रह्ममुहूर्ते चोत्थाय जलस्पर्शपूर्वकं माधवः स्वच्छेन चेतसा तमोऽतीतमात्मानमात्मनि समाहितः चिन्तयामास। स एवैकः स्वप्रकाशः, केवलः, अक्षयः, स्वभावशुद्धः, ब्रह्मेति च कथ्यते; यस्य सृष्टिसंहारौ स्वशक्त्या क्रियेतः, यस्य चानन्दः ताभ्यां प्रकाश्यते। ततः स शुद्धाम्बुनिषेकसम्पन्नः, शुचिवासाः धर्मज्ञतमः, विधिवत् क्रियाक्रमं कृतवान्; वह्निं जुहोति स्म, निगृहीतवाक् ब्रह्म जपन्। स उदीयमानसूर्यायात्मांशांश्च तर्पयन्, देवर्षिपितृवृद्धब्राह्मणांश्च पूजयन्, स्वात्मन्यवस्थितः। स ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णश्रृङ्गीः, शीलसम्पन्नाः, मुक्ताहारविभूषिताः, दुग्धदायिन्यः, स्वस्थाः, वत्सयुक्ताः, उत्तमवस्त्रधारिण्यश्च गावो दत्तवान्। स च तैः भूषितेभ्यः दिनदिनं ब्राह्मणेभ्यः रजतपादाङ्घ्र्यः, क्षौमाजिनतिलसहिताः गावो वितीर्य दत्तवान्। स गवां, ब्राह्मणानां, देवतानां, वृद्धानां, आचार्याणां, सर्वभूतानां च प्रणम्य, स्वयम्भूतमङ्गलद्रव्याणि स्पृशन्, आशीर्वादान् प्रार्थितवान्। स मानवरत्नः स्ववस्त्राभरणैः दिव्यगन्धानुलेपनैः पुष्पमालाभिश्च स्वं विभूषयामास। स हव्यग्निं दर्पणं चावलोक्य, गवां, वृषाणां, ब्राह्मणानां, देवतानां च दानानि कृत्वा, सर्ववर्णानां, प्रजाजनस्य, अन्तःपुरस्त्रीणां च कामान् पूरयन्, तान् तुष्ट्वा आशीर्वादान् प्राप्नोत्। स पुष्पाणि, ताम्बूलानि, गन्धान् च प्रथमं ब्राह्मणेभ्यः, ततः सुहृद्भ्यः, परिचारकभ्यः, पत्निभ्यश्च वितरन्, पश्चात् स्वयमपि तानि उपभुज्य तुष्टः। तत्र सुतः सुमहद् रथं सुग्रीवप्रमुखैः अश्वैः युक्तं समुपानयत्, प्रणम्य च तं भगवन्तमग्रे स्थितवान्। स रथकारस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, सत्यक्युद्धवयोः सहितः, पूर्वाचलारुणितसूर्य इव शोभमानः रथमारुरोह। तं स्त्रियः सान्तर्वास्यस्नेहस्मितैः साकाङ्क्षदृष्टिभिः विलोक्य, कठिनेन मोक्ष्यमाणं, स हसन् हृदयहरः निर्गतः। सर्वैः वृष्णिभिः परिवृतः स सुदर्माख्यां सभां प्रविवेश, यत्र स्थिताः षडूर्मिविवर्जिताः सन्ति। तत्र परमपीठे स्थितः, स्वतेजसा दिशः प्रकाशयन्, वीर्यशालिवृष्णिवीरैः परिवृतः, नभसि नक्षत्रमण्डले चन्द्रमाः इव बभासे। तत्र राजन्, सभाचार्यः नर्तकाचार्याश्च भगवन्तं विविधैः हास्यहर्षरूपैः उपसृत्य, ताण्डवनृत्यानि पृथग्विधानि नृत्यन्ति स्म। मृदङ्गवीणामुरजबांसुरताळध्वनिभिः, गीतनृत्तस्तुतिभिः, सूतमागधवन्दिनः स्तुतिपाठं कुर्वन्ति स्म। तत्र कश्चन ब्राह्मणः, ब्रह्मविद्यायामुपविष्टः, धर्मकीर्तिपूर्वराजानामाख्यानि कथयामास। तदा राजन्, अदृष्टपूर्वरूपधारी कश्चन पुरुषः आगतः; द्वारपालैः भगवतः समीपे निवेदितः, अन्तर्भावितः। स कृताञ्जलिः श्रीकृष्णं परमेश्वरं प्रणम्य, जरासन्धबन्धनक्लेशेन पीडितानां राज्ञां दुःखं निवेदितवान्। ये तस्य जयमभ्युपेत्य न शरणं गतवन्तः, तैः बलात् गृहीतानां द्वौ दशसहस्रसंघौ गिरिव्रजे बध्नाति। राजान ऊचुः—"कृष्ण कृष्ण, अनन्तात्मन्, शरणागतभीतिनाशन, वयं संसारभीताः, विच्छिन्नचेतसः, तव शरणागताः स्म। जगदधर्मनिष्ठं, धर्ममपि न पश्यति; यदपि कर्म त्वत्तः प्रवृत्तं, तदपि तव पूजनायैव। यः कश्चन, क्षिप्रमिदानीं, निद्राहीनस्य जीविताशां छिनत्ति—नमस्तस्मै। त्वं भगवन्, साधूनां रक्षार्थं, दुष्टनिग्रहाय च, जगति अवतीर्णः; तवाज्ञां कः उल्लङ्घयेत, कः वा स्वकर्मणां फलमाप्नुयात्, न वयं जानिमः। राजसुखं स्वप्नवत्, पराश्रितं, भयभारितं, मृत्युसमानं जीवनं वहामः; आत्मसुखं त्वयि चिन्तारहितं सुलभं, तत् परित्यज्य, तव मायया मोहिता वयं दुःखार्णवे निमग्नाः। तस्मात्, तव पादयोः शरणं गतम्, दुःखहरं, वयं मगधकर्मबन्धनैः बद्धाः विमोचय; त्वमेव दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, सिह इव पशुषु तं नृपं बध्नन्, अस्मान् रक्षितवान्। स च विजिगीषुर्भूमण्डले, दृढमानः, त्वया द्वाविंशतौ युद्धेषु भङ्क्तचक्रः पराजितः; अधुना तव जनान् बाधते, अजेय, यथोचितं कुरु। दूत उवाच—एवं स मगधबन्धनपीडितः, त्वददर्शनकाङ्क्षी, तव पादयोः शरणं गतः; एतेषां दुःखितानां कल्याणं कुरु।" शुक उवाच—एवं राजदूतवचनानन्तरं, नारदो देवर्षिः, पीतजटाधरः, सहसा आदित्य इव प्रभया विराजमानः, तत्र समुपस्थितः। तम् भगवान् कृष्णः, लोकनाथानां नाथः, सभासद्भिः सहितः, हृष्टः, शीर्ष्णा प्रणम्य, सम्यक् सत्कृत्य, आसनं दत्त्वा, श्रद्धया सस्मितं प्रियं वाक्यमब्रवीत्। "कच्चिदद्य त्रिषु लोकेषु सर्वत्र कुशलं, भयमपि नास्ति? नूनं, भगवतः पुण्यं तव चरितेन वृद्धिं यास्यति। त्वं हि सर्वेषां लोकानां ज्ञाता, ब्रह्मणां श्रेष्ठः; तस्मात् पृच्छामः—किं पाण्डवाः संकल्पयन्ति?" श्री नारद उवाच—"भगवन्, तव माया मया बहुशः दृष्टा, दुरत्यया; त्वं स्वशक्त्या चरन्, अग्निरिव दारुषु, स्वयम् अप्रकाशः; तव कार्येषु किमपि न विस्मयः। को हि तव कर्माणि सम्यक् वेद, यः स्वमायया जगत् स्रजति ग्रसति च; यदस्ति इति दृश्यते, तद्बुद्ध्याभासमात्रम्; तुभ्यं नमः, निर्गुणस्वरूपाय। स एव संसारचक्रे भ्रमणात्मनां मोक्षमदः, देहक्लेशं न जानाति; स लीलावतारैः स्वकीर्तिं जागरयन्, तमःहरः, तस्मै शरणं गच्छामि। तथापि ब्रह्मन्, तव भक्तस्य, तव मातुलपुत्रस्य, राज्ञः, लोकोपहरं कर्म यद् इच्छति, तत् वक्ष्यामि।