शुकः उवाच— ततः प्रभाते कुक्कुटानां शब्देन जाग्रतायां निशायां, पत्न्यः स्वपतेः वियोगदुःखेन पीडिताः पतिभिः समालिङ्गिताः। विहगाः अपि तदा मन्दारवनसमीरप्रेरिताः, निद्राहीनगीतैः कृष्णं स्तोतुं इव प्रवृत्ताः। तस्मिन्नेव क्षणे, वैदर्भी प्रियतमान्तःपुरे प्रियस्याङ्के समुपविश्य तस्यालिङ्गनवियोगं सुन्दरं क्षणमपि सहितुं न शशाक। ब्रह्ममुहूर्ते माधवः उत्तिष्ठ्य शुद्धोदके स्पृशन्, निर्मलचेतसा तमात्मानं तमोऽतीतं चिन्तयामास। स एक एव स्वयंज्योतिः, अद्वितीयः, अविनाशी, स्वभावेन नित्यशुद्धः, यं ब्रह्मेत्याहुः, यस्य स्वशक्तिभिः सृष्टिसंहारौ जातौ, यत्र ताभिः एव सुखं प्रकाश्यते। ततः स शुद्धोदके सम्यक् स्नात्वा, शुचिवासाः समाविशत्, स धर्मात्मा विधिवत् कर्माणि अकार्षीत्; अग्निं जुहाव, निगृह्य वाचं ब्रह्म जपन्। उदितेऽर्के आत्मांशांश्च तर्पयन्, देवतान्, ऋषीन्, पितॄन्, वृद्धान्, ब्राह्मणांश्च पूजयामास, आत्मसंयतः। स ब्राह्मणेभ्यो हेमशृङ्गीः, पुण्याः, मुक्ताहारभूषिताः, दुग्धदाः, आरोग्ययुक्ताः, वत्सयुक्ताः, सुचीरवाससः गावः दत्तवान्। स भूषितेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः प्रतिदिनं रजतपादाभ्यां युक्ताः गावः, क्षौमं, अजिनं, तिलांश्च दत्तवान्। स गोभ्यः, ब्राह्मणेभ्यः, देवताभ्यः, वृद्धेभ्यः, गुरुभ्यः, सर्वभूतेभ्यश्च प्रणम्य, स्वयम्भूतं शुभं वस्तु स्पृशन्, मङ्गलान्याचष्ट। मानवविभूषणः सः स्ववस्त्रैः, भूषणैः, दिव्यमाल्यैः, सुरभ्यङ्गनैश्चात्मानं अलङ्कृतवान्। स यज्ञाग्निं दर्पणं च निरीक्ष्य, गोभ्यः, वृषेभ्यः, ब्राह्मणेभ्यः, देवताभ्यश्च दानानि ददौ; सर्ववर्गेषु—नगरजनानां, अन्तःपुरस्त्रीणां च—कामान् पूरयन्, तेषां प्रीतिं प्राप्य, तेषां आशीर्वादान् लब्धवान्। स पुष्पमालाः, ताम्बूलानि, सुरभ्यङ्गानि च प्रथमतः ब्राह्मणेभ्यः, अनन्तरं मित्रेभ्यः, परिचारकेभ्यः, पत्नीजनेभ्यश्च वितरन्, पश्चात् स्वयमपि तानि उपभुक्तवान्। तस्मिन्नन्तरे, सूतः अद्भुतं रथं सुसज्जितं, सुग्रीवाद्यश्वयुक्तं, समुपस्थाप्य, सस्मार्चयन् तिष्ठन्। स रथकारस्य हस्तं स्वहस्तेन गृह्य, सत्यक्युद्धवयोः सहितः, पूर्वाचलारुणोदितार्कवत् रथमधिरूढः। तं अन्तःपुरस्त्रियः लज्जालुकप्रेमपूर्णदृष्टिभिः निरीक्ष्य, कठिनेन मोचयित्वा, सस्मितं हृदयहरं गच्छन्तं पश्यन्त्यः तिष्ठन्। सर्वैः वृष्णिभिः परिवृतः, सः सुधर्माख्यां सभां प्रविवेश, यत्र उपविष्टाः षडूर्मिरहिताः भवन्ति। स तत्र उत्तमासने उपविश्य, स्वतेजसा दिशः प्रकाशयन्, वीर्ययुक्तयदुभिः परिवृतः, नभसि तारागणेन्दुवत् द्युतिमान् बभौ। तत्र, राजन्, सभाध्यक्षः नृत्याचार्याश्च भगवन्तं विविधहासहर्षैः उपगम्य, नर्तकाः पृथग्भूतानि ताण्डवानि ननृतुः। मृदङ्गवीणामुरजवणशंखघोषैः गीतैः स्तुतिभिश्च नृत्यं कुर्वन्तः, सूता, मागधा, बन्दिनश्च प्रशंसां प्रगायतुः। तत्र ब्राह्मणाः केचन, ब्रह्मविदः, उपविष्टाः, पूर्वराजनां पुण्यकीर्तीनां चरितानि कथयामासुः। तदा, राजन्, अप्रतिमदर्शनः कश्चन पुरुषः आगतः; द्वारपालैः भगवतः सूचितः, अन्तः प्रवेशितः। स कृष्णं परमेश्वरं साष्टाङ्गं प्रणम्य, राज्ञां जरासन्धबन्धनजनितं क्लेशं न्यवेदयत्। ये राजानः तस्य विजयाय न वशं गताः, तेन बलात् बद्धाः; द्वौ दशसहस्रसंघौ गिरिव्रजे रुध्यन्ते। ते राजानः ऊचुः—"कृष्ण कृष्ण, अनन्तात्मन्, शरणागतभीतिनाशन, अस्माकं संसारभयभीतानां, चित्तविभिन्नानां, त्वत्प्रपन्नानां शरणं प्राप्ताः स्मः।" "लोकोऽयं धर्मनिरपेक्षः, अधर्मे निमग्नः; तथापि, एषा क्रिया त्वत्तः समुत्पन्ना, तव पूजार्थमेव। यः कश्चन अत्र, स्वबलवानपि, निद्राहीनस्य जीवनाशां सहसा छिनत्ति—नमस्तस्मै।" "त्वं, भगवन्, धर्मसंरक्षणाय, अधर्मनिग्रहाय चावतारः कृतः; तव आज्ञां कः लङ्घयेत्? कः वा स्वकर्मफलमाप्नोति? न वयं जानिमः।" "राज्ञां सुखं स्वप्नवत्, पराधीनं; सदा भयभारिताः, मृतप्रायजीवनं वः वहामः। आत्मसुखं, यत् त्वया चिन्तारहितं सुलभं, त्यक्त्वा, महतीं पीडां प्राप्नुमः—कष्टं खलु, तव मायया मोहिता वयं।" "तस्मात्, भगवन्, यः शरणागतदुःखहरः, तव चरणौ, अस्मान् मगधकर्मबन्धनैः बद्धान् विमोचय; त्वमेव, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, सिहमिव राजानं गृहगतेन निगृह्य, अस्मान् रक्षितवान्।" "सः, दृढमदः, भुविजयकृत्सुखः, त्वया पुनःपुनः पराजितः, अनन्तवीर्य, यदा त्वया युद्धे तस्य महाचक्रं द्वाविंशतिवारं भग्नम्। स इदानीं तव जनान् बाधते; अजेय, यथोचितं कुरु।" दूतः उवाच—"एवं मगधेन बद्धाः, त्वद्दर्शनकाङ्क्षिणः, तव पादाश्रयम् उपगता, भगवन्, एते क्लिष्टाः, तेषां कल्याणं कुरु।" शुकः उवाच—एवं राजदूते वदति, भगवत्सकाशे नारदः दिव्यः, पीतकेशः, सहसा सूर्यवत् प्रादुरभूत्। तं दृष्ट्वा, भगवान् कृष्णः, जगदधीश्वरः, सभायाः सह सभ्यैः, हर्षेण शिरसा प्रणम्य, अर्घ्यं ददौ। स तं सम्यक् पूजयित्वा, आसनं दत्त्वा, श्रद्धया विनयेन च प्रियं वचनं ब्रुवन्, तं तुष्टाव। "कच्चिदद्य त्रिषु लोकेषु सर्वत्र भयमुक्तं कल्याणमस्ति? नूनं भगवत्पुण्यं तव चरितेन वर्धते।" "न हि किञ्चिदपि त्वया अज्ञातं त्रिषु लोकेषु, ब्रह्मणां श्रेष्ठ; तस्मात् त्वां पृच्छामः—किं पाण्डवाः संकल्पयन्ति?" श्रीनारदः उवाच—"भगवन्, तव मायां पुनःपुनः दृष्टवानस्मि—दुरत्ययां, प्रभो, विश्वसृजः, मायाधिपते। त्वं स्वशक्तिभिः चरन्, तव यशः अग्निरिव दारुषु गुह्यं भवति; तस्मात् मम किञ्चित् न विस्मयः।" "कः तव कर्माणि अत्र सम्यक् वेद, यः स्वमायया जगत् सृजसि संहरसि च? यदिह दृश्यते, तद्बुद्धेः प्रतिबिम्बमात्रम्। स त्वं सर्वविभागातीतस्वरूप, नमामि।" "सः, यः संसारचक्रम् अनुवर्तमानात्मानं मोक्षं ददाति, देहदुःखं न जानाति, यः लीलावतारेण स्वकीर्तिं प्रज्वालयति, तं तमसः हरं शरणं प्रपद्ये।