श्रीमद्भागवतपुराणम्

तत्र, रात्रेः तमः मणिमयदीपप्रभया निह्नुतम्। विविधविलासितबाल्कनिषु नर्तयन्तः शिखिनः दृष्टाः, यत्र सुगन्धधूपसमर्पणानि सम्यक् विधायन्ते स्म। तत्र, गम्भीरबुद्धयः निर्गमनं विलोक्य, उच्चैः गीतानि गायन्ति स्म। सहस्रशः गुणरूपयौवनवेषसमाना दासीषु मध्ये, मुनिः तत्र सत्वतपतिं स्वर्णदण्डचामरैः वाययन्तीं रानीं अपश्यत्। सर्वधर्मधुर्यं भगवन्तं सन्दृश्य, सः शय्यायाः शीघ्रं उत्थाय, मुनेः पादयोः मुकुटमण्डितशिरसा प्रणम्य, सम्हृतपाणिभिः स्वागतं कृत्वा, स्वासने न्यवेशयत्। तस्य पादौ सम्प्रक्ष्य, तद्वारि स्वशिरसि न्यस्य, लोकगुरुः धर्मनाथः सन् अपि, ब्रह्मण्यदेवस्य पादशुद्धिं परमतीर्थत्वेन पूजितवान्। सर्वदेवर्षिप्रवरं पूज्य, पूर्वं नारायणं नृसखं, मधुरसमीक्षयाः वाक्यैः विधिवत् अभ्यागतं संबोधयामास—"भगवन्, किं ते कर्तव्यम्? किं वयं तव सेवायाः अर्हः?" इत्युक्त्वा। श्रीनारदः प्रत्युवाच—"न विस्मयः, लोकनाथ, सर्वेषु जनेषु सौहार्दं, दुष्टेषु संयमः, लोकहिताय तव स्वच्छन्दावतारैः तं संरक्षणं कर्तुम्। एतत् वयं विद्मः।" "त्वदङ्घ्रिपदद्वयं, मोक्षदं, ब्रह्मादिभिः गम्भीरबुद्धिभिः हृदि चिन्त्यम्, संसारकूपपतितानां आधाररूपम्, दृष्ट्वा अहं विचरामि, स्मरणं ते कुरु कृपया।" अन्यस्मिन दिवसे, योगिश्वरस्य योगमायां ज्ञातुम् इच्छन् नारदः कृष्णस्य अन्यायाः गृहं प्रविष्टः। तत्र, सः प्रियया च उद्धवेन सह अक्षैः क्रीडति स्म। तं परमभक्त्या, उत्थाय, आसनप्रदानादिभिः सत्कृत्य, "कदा आगतः, भगवन्? अपूर्णाः वयं पूर्णानां किं कर्तुं शक्नुमः?" इति मूढवत् पृष्टः। "ब्राह्मण, तव शुभजन्म कथय," इत्युक्त्वा, स विस्मितः, उपविष्टः, तस्मात् अन्यं गृहं गच्छन् मौनं धारयामास। तत्रापि, गोविन्दं पुत्रैः सह हासयन्तं दृष्ट्वा, अन्यत्र स्नानाय सज्जं दृष्ट्वा, अन्यत्र हव्यकव्यम् अग्नौ समर्पयन्तं, पञ्चविधयज्ञैः यजन्तं, ब्राह्मणान् भोजयन्तं, शेषं स्वयं भुञ्जन्तं च अपश्यत्। सन्ध्याकाले, वेदपाठं संयतवाचा कुर्वन्तं, अन्यत्र धनुःकवचेन पथिकं गच्छन्तं, अश्वगजरथैः बलरामसहितं यायमानं, शय्यायां शयानं काव्यगायकैः स्तूयमानं च अपश्यत्। मन्त्रिभिः उद्धवादिभिः सह मन्त्रयन्तं, जलक्रीडायां स्त्रीवरैः परिवृतं, गोदानं ब्राह्मणेषु, शुभपुराणश्रवणं, प्रियया सह हास्यकथासु हसन्तं, धर्मार्थकामेषु प्रवृत्तं, एकान्ते परमात्मानं ध्यानं कुर्वन्तं, गुरुषु सेवां कुर्वन्तं, संधिसंरम्भं, रामसहितं साधूनां हितं चिन्तयन्तं, पुत्रपुत्रीणां विवाहं योग्यधनैः सम्यक् विधायन्तं, तेषां यात्रादिक्षायाः महोत्सवान् आयोजयन्तं, सर्वत्र योगेश्वरस्य विभूतिं लोकाः विस्मयमुपगच्छन्। सर्वदेवान् महायज्ञैः पूजयन्तं, धर्मं कूपाराममठादिभिः साधयन्तं, सिंधुः अश्वेन शिकारं कुर्वन्तं, यदुवरैः परिवृतं, अप्रकटरूपेण अन्तःपुरेषु विचरन्तं, योगेश्वरः विविधावस्थाभिः रममाणं च अपश्यत्। ततः नारदः स्मितमिव कृत्वा, हृषीकेशं योगमायाविलासं मानववत् आचरितं दृष्ट्वा वदति स्म—"तेषां मायायाः योगमायायाः दर्शनं, योगिश्वरस्य सेवायाः प्रसादेन, गम्यमपि मायाविदां दुर्लभम्।" "भगवन्, तव कीर्तिपूरितेषु लोकेषु गन्तुं अनुमन्यस्व; अहं तव लीलां विशुद्धां गायन् विचरिष्यामि।" इत्युक्त्वा। श्रीभगवान् प्रत्युवाच—"गृहस्थधर्मस्य वक्ता, कर्ता, अनुमोदकः अहम्; लोकशिक्षायै एतद् आचरितम्। मा शुचः, पुत्र।" शुकः उवाच—एवं, शुद्धगृहस्थधर्मान् आचरन्, सर्वत्र तं एकं गृहेषु स्थितं पश्यति स्म। कृष्णस्य अनन्तशक्तेः योगमायाविलासं पुनः पुनः दृष्ट्वा, मुनिः विस्मितः, जिज्ञासया पूरितः। एवं, कृष्णेन पूर्णया भक्त्या धनकामधर्मनिष्ठया सत्कृतः, स्मरन् केवलं तं, तुष्टः निर्गतः। नारायणः, सर्वजनहिताय शक्तिं उपादाय, मानवजीवनपथं अनुवर्त्य, षोडशसहस्रेषु वरेषु स्त्रीषु रममाणः, तासां लज्जाविलासहासैः परिवृतः। यद् हरिः अत्र आचरितवान्, यद् सृष्टिसंहारहेतु, अन्यायः हेतुः नास्ति; यः गायति, शृणोति, अनुमोदति, तस्य भगवति मुक्तिपथे भक्तिः जायते। एवं, नवसप्ततितमः अध्यायः "कृष्णगृहस्थजीवनदर्शनं" नाम, दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायां समाप्तः। शुकः उवाच—ततः, अरुणोदयसमये, कुक्कुटैः कूजिते, पत्न्यः विरहात् क्लिष्टाः, पतिसङ्गेन आलिङ्गिताः। पक्षिणः जाग्रताः, कृष्णं गीतैः स्तुत्वा, मन्दारवनसमीरैः प्रेरिताः, निशायां गीतानि गायन्ति स्म। क्षणं, वैदर्भी प्रियसङ्गस्य विरहं सहनं न शशाक, तस्य भुजयोः मध्ये प्रविष्टा। ब्राह्ममुहूर्ते, उठाय, जलस्पर्शं कृत्वा, माधवः शुद्धचित्तः, आत्मनं तमःपरं मनसा चिन्तयामास। सः एकः, स्वप्रकाशः, अद्वितीयः, अक्षरः, नित्यशुद्धः स्वभावेन, ब्रह्म नाम, यस्य सृष्टिसंहारौ स्वशक्तिभिः, तस्य आनन्दः तासु शक्तिषु प्रकाशते।