द्वारकां द्रष्टुम् उत्सुकः स देवर्षिः तत्र समागतवान्, यत्र उद्यानवनानि सर्वतो विकासितानि, पक्षिसंघैः ब्राह्मणस्वरेण च निनदितानि आसन्। तत्र सरांसि पूर्णविकसितनीलोत्पलशतपत्रकुमुदोत्पलैः भूषितानि, दीर्घशृङ्गलताभिः परिवेष्टितानि, हंसबकस्वनैः प्रतिनादितानि दृष्टानि। नगरी च नवशतान्यधिकं रत्नशिलास्फटिकनिर्मितप्रासादैः, सुवर्णमणिमयाभरणैः शोभितैः, महामारकतसदृशैः विभूषिता आसीत्। तस्याः राजमार्गाः, वीथ्यः, चत्वराः, अपणाः च पृथग्भूताः आसन्; रम्यशालासभामण्डपैः दिव्यदेवायतनैः च संयुक्ताः, मार्गाङ्गणगृहीद्वाराणि जलैः सिक्तानि, पताकाध्वजैः च छन्नानि आसन्। अन्तःपुरेषु सर्वगृहस्थैः पूजितानि, यत्र हरिणः स्वकौशलं पूर्णतया प्रदर्शितम्, तवष्टृणा कृतमिव दृश्यते। स तत्र षोडशसहस्रेषु शोभनालङ्कृतगृहेषु एकं प्रविष्टः, यत् शौरिणः पत्नीषु एका महती निवासशाला आसीत्। तस्याः प्रासादस्य मणिप्राकाराः प्रवालस्तम्भैः धारिता, उत्तमनीलमणिभिः तलानि, वज्रविद्रुममयभित्तयः, भूमिः च अतुलप्रभया प्रकाशमाना आसीत्। तत्र तवष्टृकृताः मुक्तादामवितानानि लोलमानानि, उपवेशनशय्यानि रत्नदन्तैः च भूषितानि आसन्। दास्यः रम्यवस्त्रधारिण्यः किंतु हाररहिताः, नराः च उत्तमाम्बरपरिधानाः, मेखलापट्टमुकुटकुण्डलभूषिताः दृश्यन्ते स्म। रत्नदीपप्रभया तमः निवारितम्, विविधानां बाल्कनीषु मयूराः नृत्यन्ति स्म, यत्र धूपनैवेद्यादयः समुपकल्पिताः, विवेकिनः मार्गनिर्गमनं दृष्ट्वा उच्चैः गीतानि गायन्ति स्म। तत्र सहस्रदास्यः सदृशगुणरूपयौवनवस्त्राभिः सहिताः, स मुनिः पतिं सात्वतानां स्वर्णचामरहस्तेन स्वपत्नीं पवनयन्तीं ददर्श। तं दृष्ट्वा स भगवान्, धर्मधुरंधराणां श्रेष्ठः, त्वरया शय्यायाः उत्थाय, मणिमुकुटेन शिरसा मुनिपादयोः प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा स्वासने न्ययोजयत्। स जगद्गुरुः पुण्यश्लोकानां स्वामी, तस्य मुनेः पादौ प्रक्षालयित्वा, तत् जलं स्वशिरसि न्यवेशयत्; यस्य पादपवित्रता ‘ब्रह्मण्यदेवः’ इति प्रसिद्धा, यः परमतीर्थं मन्यते। तं दिव्यर्षिसत्तमं पूजयित्वा, प्राचीनं नारायणं मुनिं, नरस्य सखायं, मधुरसुसंस्कृतवाक्यैः, विधिवत्, अपृच्छत्—“भगवन्, किं ते करवाम, भगवन्?” श्रीनारद उवाच—“न तव आश्चर्यम्, लोकनाथ, यत् त्वं सर्वेषां मैत्रीं, दुष्टेषु निग्रहं दर्शयसि; लोकहिताय स्वेच्छया अवतीर्य लोकं पालयसि, यथावत् विद्मः। तव तौ पादौ, ये जनानां मोक्षदायिनौ, ब्रह्मादिभिः योगिनां हृदये ध्यातौ, संसारकूपपतितानां आधारभूतौ, दृष्ट्वा अहं चिन्तयन् विचरामि—त्वदनुग्रहम् इच्छामि, यथा मे स्मृतिः जायेत।” एवं तस्य अनुग्रहम् प्रार्थयित्वा, अन्यस्मिन् दिने नारदः, योगिनां नाथस्य योगमायां ज्ञातुम् इच्छन्, कृष्णस्य अन्यस्य गृहं प्रविवेश। तत्र सः प्रियया उद्धवेन च सह अक्षवाटिकायां क्रीडमानं ददर्श; तत्रापि उत्थानासनाद्युपचारैः परमानया भक्त्या सत्कृतः अभवत्। अथ सः, अज्ञवत्, अपृच्छत्—“कदा आगतः, भगवन्? अस्मदादयः अपूर्णाः, पूर्णानां किं कर्तुं शक्नुमः?” तथापि, “ब्राह्मण, एषा सुन्दर्या जात्या किंचिद् वद,” इति उक्त्वा, स विस्मितः, तुष्णीं अन्यं गृहं जगाम। तत्रापि गोविन्दं पुत्रैः सह हासयन्तं ददर्श; अन्यत्र स्नानाय समुपक्रमन्तं अपश्यत्। अन्यत्र वह्निषु होमकर्माणि कुर्वन्तं, पञ्चमहायज्ञैः यजनं, क्वचित् ब्राह्मणान् भोजयन्तं, अन्यत्र अवशिष्टं भुञ्जानं च ददर्श। क्वचित् सः सायं वेदपारायणं वदननिग्रहः कृत्वा उपविष्टं, अन्यत्र धनुर्धरपथेषु खड्गचर्मधरं विचरन्तं अपश्यत्। क्वचित् अश्वगजसारथिभिः सहितं बलरामेण सह यातं, अन्यत्र शय्यायाम् उपविष्टं सूतमागधादिभिः स्तूयमानं ददर्श। क्वचित् उद्धवादिमन्त्रिभिः मन्त्रयमानं, अन्यत्र जलक्रीडायां राजमहिषीभिः परिवृतं अपश्यत्। क्वचित् सः भूषितगवां ब्राह्मणेभ्यो दानं ददाति स्म, अन्यत्र पुण्यश्लोकचरितपुराणश्रवणे लीनः। कदाचित् गृहे प्रियया सह हास्यकथाभिः हासमानः, अन्यत्र धर्मे, अन्यत्र अर्थकामयोः प्रवृत्तः अपि दृष्टः। एकस्मिन्नेव देशे एकाकी स्थित्वा प्रकृतिपरं पुरुषं ध्यानं कुर्वन्तं, अन्यत्र आचार्यसेवायाम् उपस्थितं अपि ददर्श। क्वचित् केशवः केनचित् संधिं कुर्वन्, अन्यत्र युद्धं कुर्वन्, अन्यत्र रामेण सह साधूनां कल्याणं चिन्तयन् ददर्श। यथाकालं सः पुत्रपुत्रीणां तुल्यवरैः विवाहान् समारब्धवान्, यथोचितं वित्तं च दत्तवान्। तेषां गमनोपनयनाद्युत्सवान् अपि महान्तः आचरत्; तानि दृष्ट्वा योगेश्वरस्य प्रपञ्चमयं रूपं लोकाः विस्मयं गताः। क्वचित् सः सर्वदेवान् महायज्ञैः पूजयन्, अन्यत्र तीरवनमठादिभिः धर्मं साधयन् अपि दृष्टः। क्वचित् सिन्धुहयारूढः मृगयां कुर्वन्, तत्र यज्ञार्थं पशून् वधन्, यादवश्रेष्ठैः परिवृतः अपि दृश्यते स्म। अव्यक्तरूपेण सः अन्तरपुरेषु अन्यत्र च विचरन्, योगेश्वरः, नानावस्थाभोगाय प्रवृत्तः। एवं नारदः, स्मितपूर्वकं हृषीकेशं प्राह—“त्वदीयं योगमायाम् अपश्यं, मानुषवदाचारं च, यत् त्वया धृतम्। त्वदीया योगमाया माया-कुशलैः अपि दुरवबोधा, सा त्वच्चरणसेवया प्रकाशते। अनुमन्यस्व माम्, भगवन्, यः तव यशसा प्लावितेषु लोकेषु गच्छेयम्, तव लीला-चरितानि गायन्, यानि विश्वं शुद्धयन्ति।” भगवान् उवाच—“अहं गृहस्थधर्माणां वक्ता च कर्ता च, तेषां अनुमोदनपूर्वकं आचरन्, एतदुपदिशन् इमां पृथिवीं अवाप्तवान्; मा शोचः पुत्र।” शुक उवाच—एवं सः शुद्धानि गृहस्थधर्माणि आचरन्, सर्वगृहेषु तं एकं सर्वव्यापिनं भगवन्तं दृष्टवान्। पुनः पुनः कृष्णस्य महान् योगमायाविभूतिं, यस्य शक्तिः अनन्ता, दृष्ट्वा, स मुनिः विस्मितः कुतूहलवान् अभवत्।