न खलु उग्रसेनः स बलवान् भोजार्यः वृ्ष्ण्यन्धकाधिपः, यस्याज्ञां देवेश्वरः शक्रादयः लोकपालाः अपि वहन्ति? स एव, येन सुधर्मा सभां प्रविष्टः, पारिजातवृक्षः स्वर्गात् आनीतः, येन च तद् वृक्षः उपभुज्यते, स नूनं न राजासनाय अर्हति इति कः वदेत्? यस्य पादयोः श्रीः स्वयं सेवते, स सर्वेश्वरः, स कथं राज्योपकरणस्य योग्यः न स्यात्? यस्य पदपङ्कजरेणुं सर्वलोकपालमुकुटैः वह्यते, यः सर्वतीर्थानां पावनः पूज्यः, ब्रह्मा शिवः अहं च तस्यांशांशाः एव, श्रीः अपि तं चिरं सेव्यते—कुत्र तस्य राजासनस्य कल्पना? वृष्णयः तु कुरुभिः दत्तां भूमिं उपभुञ्जते, वयम् अपि पादत्राणवत्, कुरवः तु शिरसि मुकुटवत् स्थिताः। अहो, को वा सहिष्येत वा शिक्षयेत तान् धनमदेन मत्तान्, येषां वाक् विकला कठिना च, मदोन्मत्तानां यथा? स कोपाविष्टः उवाच—"अद्य अहं पृथ्वीं कौरेयवर्जितां करिष्यामि!" इति। हलं गृहित्वा त्रिलोकीं दग्धुम् उद्यतवत् उत्थितः। हलाग्रेण हस्तिनपुर्याः नगरं विदार्य, कोपसमन्वितः, तां गङ्गायां प्रक्षिप्य समुद्धर्षयन् ताडयितुं प्रवृत्तः। सा पुरी गङ्गायां नीत्वा वात्यायाम् इव नौका भ्रमन्ती, कौरेयाः तां नीयमानां दृष्ट्वा भयाकुलाः अभवन्। जीवितुकामाः तु कौरेयाः स्वजनैः सहिताः शरण्यं तं उपजग्मुः, लक्ष्मणसाम्बौ पुरतः स्थाप्य, अञ्जलिपुटैः भगवन्तं प्रणेमुः। "हे राम, सर्वाधार! न वयं तव शक्तिं जानिम, क्षमस्व अस्माकं अपराधं, वयं मूढा विपर्ययग्रस्ताश्च।" त्वमेव हि कारणं निर्भरं सृष्टिस्थितिलयानां, भगवन्, मनीषिणः जगन्ति तव क्रीडायाः विषयं वदन्ति, त्वं तैः सह क्रीडसि। त्वमेव अनन्त, सहस्रशिरसा पृथिवीं वहसि, मुकुटे क्रीडया धारयसि; अन्ते यदा विश्वं त्वयि लीयते, त्वमेव केवलः अवशिष्यसे, अनुत्तमः। "भगवन्, तव कोपः लोकशिक्षणाय एव, न द्वेषमदादिभिः; त्वं सतत्त्वधारकः, सदा भूतिसंरक्षणपरः। नमोऽस्तु ते, सर्वात्मन्, सर्वशक्तिधर, अक्षय; विश्वकर्तः, त्वां शरणं गता वयं वन्दामः।" एवं शरणागतैः भयभीतैः कम्पमानैः च स्तुतः बलरामः तैः तुष्टः अभवत्, परितोषमुपगम्य, "माभैष्ट" इति निर्भयं दत्तवान्। ततः दुर्योधनः षष्टिवर्षीयान् गजान् द्वादशसहस्राणि हयान् च उपहाररूपेण दत्तवान्। स षट्सहस्राणि सुवर्णरथान् सूर्यसन्निभान्, सहस्रं च कन्यानां मुक्ताहारवर्जितानां, कन्याप्रियः सन्, अर्पितवान्। सर्वं तद् स्वीकृत्य, भगवान् सात्वतानां श्रेष्ठः, पुत्रकल्लत्रसहितः, सखिभिः पूजितः, तस्मात् निर्गतः। अनन्तरं हलायुधः स्वपुरीं प्रविष्टः, स्वबान्धवेषु स्नेहं दर्शयन्, यदुसभायां कुरुषु कृतानि कर्माणि न्यवेदयत्। अद्यापि सा पुरी रामबलस्य चिह्नं वहन्ती, गङ्गायाः दक्षिणे तटे, सर्वैः दृष्टव्या, उत्तुङ्गा तिष्ठति। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य उत्तरभागे "हस्तिनापुरनिग्रहाख्ये सङ्कर्षणविजयवर्णनं" नाम अष्टषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ शुक उवाच—नारकासुरवधं कृत्वा, बहून् स्त्रीः एकेनैव कृष्णेन परिणीताः इति श्रुत्वा, नारदः तद् अद्भुतं द्रष्टुम् इच्छन् द्वारकां प्रति जगाम। आश्चर्यमेतत्, एकेन शरीरेण, स कालक्रमेण अष्टसहस्रद्विशतिस्त्रियो गृहे गृहे परिणीतवान् इति! द्वारकां द्रष्टुकामः स नारदः तत्र अगमत्, यत्र उद्यानानि काननानि पुष्पितानि, पक्षिसंघैः ब्राह्मणैश्च शब्दितानि। तत्र सरांसि पूर्णविकसितनीलोत्पलशतपत्रकुमुदैः शोभितानि, दीर्घैः कासैः पूरितानि, हंसबकगुञ्जितैः कूजितानि। नगरी तु नवशतानि रत्नमणिमयकाञ्चनरजतविमानैः शोभिता, स्फटिकमणिकाञ्चनविभूषितैः, महापन्नगोपमैः, अलङ्कृता। तस्यां मार्गाः राजपथाः चतुष्पथाः च विपणयः च पृथक् पृथक्, रम्यशालायः सभाभवनानि दिव्यदेवायतनानि च स्थितानि; राजमार्गाः प्राङ्गणानि गलीद्वाराणि च उदकसिक्तानि, पताकाध्वजैः आतपच्छन्नानि। अन्तःपुरेषु रम्येषु गृहिणां पूज्यतानि, तत्र हरिणा स्वयम् उत्तमकौशलं प्रकटितम्, तक्षकवद् निर्मितानि इव। तत्र षोडशसहस्रेषु रम्येषु महिषीगृहेषु एकस्मिन् प्रविष्टः, तद् च श्रीशौर्याः पत्न्याः महालयं आसीत्। तस्यां प्रवालस्तम्भैः उपरचितं, वैडूर्यतलमणिवेदिकाभिः शोभितम्, नीलमणिभित्तिभिः, अद्वितीयतेजसा दीप्तमिव भूमिम्। तत्र तक्षकनिर्मिताः मुक्ताहारविततानि छत्त्राणि, उत्तमरत्नदन्तमणिमयपीठोपधानानि च आसन्। तत्र दास्यः शोभनवस्त्रधारिण्यः, मुक्ताहारवर्जिताः, नराश्च रम्यवस्त्रकाञ्चनमुक्तामुकुटकुण्डलधराः आसन्। मणिदीपप्रभया तमः निवारितम्, नानावेदिकायाम् मयूरनर्तनम्, धूपबलिकल्पितं, तत्र गभीरमतयः निर्गमं दृष्ट्वा उच्चैः गायन्तः आसन्। तत्र सहस्रदास्येषु गुणरूपयौवनवेषसम्पन्नासु, स मुनिः महिषीं अपश्यत्, या सततम् सात्वतपतिं सुवर्णचामरयष्ट्या सेवते। तं दृष्ट्वा स भगवान् धर्मगुप्तामः, क्षणेन शय्यान्निष्क्रम्य, मुनिपादयोः मुकुटेन नमित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, स्वासने न्यवेशयत्। तस्य पादौ प्रक्षालयित्वा, तदुदकं शिरसि न्यधत्त, स हि लोकगुरुः पुण्यश्लोकः, ब्रह्मण्यदेव इति पादपवित्रतया तीर्थश्रेष्ठः। ऋषिं सत्कृत्य, नारायणं प्राचीनं, नरस्य सखायं, मधुरसुस्वरैः वाक्यैः, विधिवत् उवाच—"भगवन्, किं करवाणि ते?" इति। श्रीनारद उवाच—"नैतद् आश्चर्यं त्वयि, जगतां प्रभो, यत् त्वं सर्वेषां मैत्रीं दर्शयसि, दुर्जनानां निग्रहं च; जगद्धिताय च अवतीर्य, तद् रक्षसि, इति वयं वेदितुम् अर्हामः।" "तव पादयुगलदर्शनं, येन जनाः मुक्तिं लभन्ते, ब्रह्मादिभिः गभीरबुद्धिभिः हृदि चिन्त्यं, संसारकूपपतितानां आधारभूतं, अहं विचरामि, तव कृपया स्मृतिरस्तु।