उग्रसेनः भूमिपालः यः यथाकिञ्चित् आदेशं ददाति, तं त्वं निश्चलचित्तेन शृणु, विलम्बं विना तं सम्पादय—एवं बलरामः कौरवान् उपदिदेश। युष्माकं बहुत्वेऽपि, धर्मिष्ठं पुरुषं अधर्मेण विजित्य बन्धनं कृतवन्तः; एषः मम सम्बन्धिनां सौहार्थाय सह्यते। तेजसा, शौर्येण, बलस्य पूर्णया वाचा बलरामेण उक्तं श्रुत्वा, कौरवाः कुपिताः सञ्जाताः। तदा कौरवाः चकिताः—“हा, किमिदं विस्मयम्! कालस्य दुर्निवार्येण गत्याऽपि, यः शिरसि मुकुटं धारयति, स एव आरोहणाय पादत्राणं धारयति।”—इति विचिन्तयन्तः। वृष्णयः, यौवनसंयुक्ताः, शयानासनभोजनादिषु सहभाजः, अस्माभिः तुल्यीकृताः, राजासनानि च दत्तानि। चामरव्यजनशङ्खच्छत्रमुकुटासनशय्यादीनि अपि, अस्माकं प्रमादेन, तेऽनुभवन्ति। पर्याप्तम्—यदवाः, यैः अस्माभिः दत्तैः राजलक्षणैः चिह्निताः, दातुः दत्तं विषमिव सर्पेभ्यः; ये यदवाः अस्माकं प्रसादेन समृद्धाः, अद्य निर्लज्जतया अस्मान् आज्ञापयन्ति। कथं वा इन्द्रः अपि, भीष्मद्रोणार्जुनादिकुरुसंयुक्तः, अदत्तं वस्तु हर्यात्, यथा सिंहः कानने मृगमांसं हरेत्? श्रीबादरायणः उवाच—तेषां गर्वः, जातिसम्बन्धधनैः अभिमानवर्धितः, अहङ्कारं जनयामास। ततोऽन्यायवचनं बलरामाय उक्त्वा, ते सभायां प्रविश्य नगरं प्राविशन्। कौरवाणां दुष्टतां दृष्ट्वा, तेषां च निन्दावचनानि श्रुत्वा, अच्युतः कोपेन दीप्तः, दृष्टुं दुःसहः, पुनः पुनः हसित्वा वचनं प्रोवाच। “नूनं, एते दुष्टाः, नानाविधगर्वसमुन्नताः, शमं न इच्छन्ति; तेषां निग्रहः दण्डवत्, यथा पशूनां दण्डः। अहं शमकाम्य एवात्र आगतः, कोपितौ यदूकृष्णौ शमितवान्। एते मूढाः, कलहप्रियाः, दुष्टाः, पुनः पुनः माम् अवमान्य, गर्वपूर्णानि वचनानि ऊचुः। किमु उग्रसेनः, वीर्यवान्, भोजवृष्ण्यन्धकाधिपः, यस्य आज्ञां इन्द्राद्याः अपि पालकाः पालयन्ति, स न राजासनार्हः? यः सुदर्मां प्रविष्टवान्, पारिजातं स्वर्गात् आनयित्वा भुङ्क्ते, स नूनं न राजासनाय अर्हति। यस्य पादयोः श्रीः स्वयं सेवते, सर्वेश्वरोऽसौ, स न राजलक्षणानां पात्रम्? यस्य पादरजः सर्वलोकपालमुकुटैः वह्यते, तीर्थानां तीर्थरूपे पूज्यते, ब्रह्मरुद्रादयः तस्यांशांशाः, श्रीः चिरं तं सेवते—स्मिन्नेव राजासनं कुत्र? वृष्णयः कुरुभिः प्रदत्तां भूमिम् उपभुञ्जते, वयं तु पादत्राणवत्, कुरवः शिरसि मुकुटवत्। हा, धनमदेन मदान्धानां, कटुवचनप्रवृत्तानां, को न सहेत वा शिक्षयेत्? एते मदोन्मत्ताः, मदवाक्यैः कटुवचनैः यथान्दाः वदन्ति। ततः कोपेन, “अद्य कौरवहीनां पृथिवीं करिष्यामि!” इति बलरामः हलं गृहीत्वा, त्रैलोक्यं दग्धुमिवोत्थितः। हलस्य अग्रेण हास्तिनापुरं विदार्य, कोपसमन्वितः, तां गङ्गायां न्यकर्षयत्। नगरी गङ्गायां नीत्वा, वह्निपथे नौकायामिव भ्रममाणा, कौरवाः भयाकुलाः अभवन्। जीवितकामाः कौरवाः, स्वकुटुम्बैः सह, लक्ष्मणसाम्बौ पुरतः स्थापयित्वा, प्रपन्नाः, सञ्जाताञ्जलयः, प्रभुं प्रणेमुः। “हे राम, सर्वाधार! न वयं तव शक्तिं जानिम; क्षमस्व, वयं मूढा अपथगामिनः। त्वमेव कारणं, निर्भरं सृष्टिस्थितिलयेषु; जगतां क्रीडनकत्वं पण्डिताः वदन्ति, त्वं तैः सह क्रीडसि। त्वमेव, अनन्त, शिरसां शतेन पृथिवीं धारयन्, लीलया मुकुटे स्थापयसि; अन्ते सर्वं त्वय्य एव प्रविलीयते, त्वमेव अवशिष्टः, अनुपमः। तेजसा लोकशिक्षणाय कोपः, न द्वेषमूलः; सत्त्वसंश्रयी, सदा भूतानां रक्षायै प्रवृत्तः। नमस्ते, सर्वभूतात्मन्, सर्वशक्तिधर, अक्षर; जगदुत्पत्तिकर्तः, त्वां शरणं गता वयम्।”—इत्येवं कौरवाः कम्पमानाः शरणागताः बलरामं स्तुत्वा, भयमुक्तिं याचिरे। शुकः उवाच—तथा शरणागतैः, कम्पमानैः, संतुष्टः बलरामः, ‘मा भैष्ट’ इति अभयं दत्तवान्। दुर्योधनः षष्टिवर्षीयान् गजान्, द्वादशसहस्राणि अश्वान् च बलरामाय समर्पितवान्। षट्सहस्रं सुवर्णरथान्, सहस्रं कन्यकानां, हाररहितानां, दत्तवान्। बलरामः, सत्कार्यं स्वीकृत्य, पुत्रकलत्रसहितः, सुहृद्भिः सन्मानितः, प्रस्थितवान्। पुनः हलायुधः स्वनगरे प्रविष्टः, बान्धवान् प्रति स्नेहपूर्णहृदयः, यदूनां सभायां कुरुषु कृतं सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत्। अद्यापि सा नगरी रामबलचिह्नितत्वात्, गङ्गायाः दक्षिणे, उन्नता, सर्वैः दृश्यते। इति श्रीमद्भागवतपुराणे, उत्तरभागे, दशमे स्कन्धे, ‘हस्तिनापुरनिग्रहेण सङ्कर्षणविजयवर्णनं’ नाम षष्ट्युत्तरषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, भगवतः गृहीतधर्माचरणं, नारदेन कृतं, शुकः कथयति। श्रीकृष्णेन नरकासुरं हत्वा, बहून् स्त्रीः एक एव विवाहितवान् इति श्रुत्वा, नारदः तदद्भुतं द्रष्टुम् इच्छन्, द्वारकां प्रति प्रस्थितवान्। आश्चर्यं खलु—एकेन शरीरेण, एकैकस्यां गृहायां, अष्टसहस्रद्विशतयोः स्त्रीणां सह, एककाले विवाहं कृतवान्। द्वारकां द्रष्टुम् उत्सुकः नारदः तत्र आगतः, यत्र उद्यानानि, काननानि, पुष्पभरितानि, पक्षिसंघघुष्टानि, ब्राह्मणस्वरैः निनादितानि च आसन्। तत्र सरांसि, पूर्णविकसितनीलोत्पलशतपत्रकुमुदैः सुसज्जितानि, तृणशृङ्गलम्बितानि, हंसबकानां कलरवैः निनादितानि। नगरी अपि, नवशतानि लक्षाणि स्फटिकरजतप्रासादैः, महारत्नमणिमण्डितैः, सुवर्णभूषणैः सुसज्जितैः, शोभिता आसीत्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे, कुरुवृष्ण्योर्युद्धं, बलरामस्य कोपः, कौरवाणां शरणागमनं, तदनु बलरामस्य शमः, तदनन्तरं द्वारकायाः महिमानं च, एकस्मिन् प्रवाहेण आदरपूर्वकं निरूपितम्।