कठिनेन संग्रामे समरे संयम्य राजपुत्रं निर्गतसारथिं कृत्वा विजयी कुरवः स्वसुता सह तं नगरं प्रविश्य, तद्वृत्तान्तं नारदात् श्रुत्वा, हे राजन्, वृष्णयः कोपिताः सञ्जाताः। उग्रसेनस्य प्रेरणया ते कुरून् प्रति संग्रामाय सज्जीक्रियन्त। किन्तु रामः, वृष्ण्यनुयायिनः सशस्त्रान् सेनापतीन् शमयित्वा, कुरुवृष्ण्योर्युद्धं न इच्छन्, कलिकलुषनाशकत्वात्, सौम्यभावेन स्थितः। सः प्रभुः शोभमानरथेन ब्राह्मणैः कुलवृद्धैश्च परिवृतः, इव नक्षत्रमण्डलेषु चन्द्रमा, हस्तिनापुरं प्रति प्रस्थितः। गजाह्वयपुरीं सम्प्राप्तः, रामः बाह्योपवने निवसन्, उद्दवम् धृतराष्ट्रस्य कुशलप्रश्नाय प्रेषयामास। उद्दवः, अम्बिकासुतं भीष्मं द्रोणं बाह्लिकं दुर्योधनं च यथाविधि प्रणम्य, रामागमनं निवेदयामास। रामस्य प्रियसख्यं श्रुत्वा, ते सर्वे परमसन्तुष्टाः सञ्जाता; तं सम्यक् सत्कृत्य, मङ्गलद्रव्यैः सह समुपेत्य, सम्यक् उपसंगृह्य, गवां जलस्य च अर्घ्यं समर्पयन्। ये तु तस्य माहात्म्यं वेदुः, बलरामाय शिरसा प्रणेमुः। बन्धूनां कुशलं श्रुत्वा, स्वस्त्ययनं कृत्वा, रामः निर्भयः वाक्यमिदं प्राह— "उग्रसेनः पृथिवीपतिः यदादेशं ददाति, तं निर्व्यग्रचित्तेन शृणुत, शीघ्रं च तदाचरितव्यम्। भवन्तः बहवः सन्तः धर्मिष्ठं बन्धनं कृत्वा, अधर्मेण जयित्वा, एकं संयमत्; एतत्सर्वं बन्धुसंयमस्यार्थं मया सह्यते।" एवं बलरामस्य वीर्यशौर्यसमन्वितं, स्वबलोपमं वाक्यं श्रुत्वा, कुरवः कोपिताः सञ्जाताः। तदा ते गर्विताः, "हा, किमेतद्? कालचक्रेण नीयमानः, शिरसि किरीटं धारयन्, पादयोः पादत्राणानि धारयति। वयं युवाभिः सह शय्यासनभोजनानि विभजामः, राज्यासनानि दत्तानि।" "ते पङ्कजपङ्कजशोभायमानं चामरं शङ्खं श्वेतच्छत्रं किरीटासनं शय्यां च लभन्ते, अस्माकं प्रमादात्। पर्याप्तं यद् यदवः राज्यलक्ष्म्या अंकिताः, दातृदत्तामृतं सर्पवत्; ये यदवाः अस्मदनुग्रहेण समृद्धाः, ते अद्य अस्मान् निर्लज्जतया आज्ञापयन्ति।" "कथं वा इन्द्रः अपि, भीष्मद्रोणार्जुनादिकुरुसंयुक्तः, अदत्तं द्रव्यं हरेत्, इव सिंहः कानने मृगम्।" श्रीबादरायण उवाच—एवं जन्मबन्धुवित्तगर्वेण मोहिताः, हे भारतश्रेष्ठ, ते दुरात्मानः रामं कटुवचनैः भाष्य नगरं प्रविश्य, दर्पपूर्णाः अभवन्। कुरूणां दुष्टतां दृष्ट्वा, तेषां कटुवचनानि च श्रुत्वा, अच्युतः क्रुद्धः, हास्यं कृत्वा, पुनः पुनः वाक्यमिदं प्राह— "नूनं एते दुष्टाः, नानागर्वसमन्विताः, शमं न इच्छन्ति; तेषां निग्रहः दण्डवत्, पशूनां यथा। अहं शमकामः आगतः, कोपितौ यदून् कृष्णं च शमयित्वा। इमे मूढचेतसः, कलहप्रियाः, दुष्टाः, पुनः पुनः मां अवज्ञाय, गर्वितवचनानि अब्रुवन्।" "किं नु उग्रसेनः महाबलः, भोजवृष्ण्यन्धकाधिपः, यस्याज्ञां इन्द्रादयः लोकपालाः अपि शृण्वन्ति? यः सुधर्मां सभां प्रविष्टः, पारिजातं स्वर्गात् आनयित्वा भुङ्क्ते, सः राज्यासनस्य अर्हः न स्यात् किम्?" "यस्मिन्पादपद्मरजः सर्वलोकपालमुकुटैः वह्यते, यः पुण्यतीर्थपूज्यः, ब्रह्मशिवाहमपि तस्यांशांशाः, श्रीः च दीर्घकालं तं सेवते—कुतः तस्मै राज्यासनम्?" "वृष्णयः कुरुदत्तां भूमिं भुञ्जते, वयं पादत्राणवत्, कुरवः शिरसि किरीटवत्। अहो, को वा सह्यं कुर्यात्, वा उपदिशत्, ये धनमदपरीताः, गर्वितमत्तवद्, कटुवचनानि प्रलपन्ति?" एवं क्रुद्धः बलरामः, "अद्याहं पृथ्वीं कौरेयरहितां करिष्यामि!" इति उच्चैः घोषयन्, हलं गृहित्वा, त्रैलोक्यं दग्धुमिव उद्यतः अभवत्। सः हलस्य अग्रेण हस्तिनापुरं विदार्य, क्रोधात् तां गङ्गायां प्रावर्तयत्, ताडयितुं संकल्प्य। नगरं गङ्गायां नीतं, इव नावं चक्रवातवर्त्मनि भ्रमन्तं दृष्ट्वा, कौरेयाः भयाकुलाः सञ्जाता। जीवितुमिच्छवः, कौरेयाः स्वकुटुम्बैः सह, लक्ष्मणासांबौ पुरतः स्थाप्य, भगवन्तं प्रणिपत्य शरण्यं प्रपन्नाः, अञ्जलिपुटैः प्रणेमुः— "हे राम, सर्वाधार, न वयं तव शक्तिं जानिमः। अज्ञानदोषात् कृतं अपराधं क्षन्तुमर्हसि। त्वमेव कारणं स्वतन्त्रं सृष्टिस्थितिलयेषु; जगद्विलासः तव क्रीडनकं, इति विद्वांसः वदन्ति। त्वमेव सहस्रशिरसा पृथ्वीं वहसि, लीलया मुकुटे धारयन्; अन्ते जगत्समाप्तौ त्वमेवावशिष्यसे, अनुत्तमः।" "भगवन्, तव कोपः लोकशिक्षणार्थं, न द्वेषमोहकारणात्; त्वं सत्त्वगुणोद्धारकः, सदा भूतहिते स्थितः। नमस्ते सर्वात्मन्, सर्वशक्तिधर, अक्षर; जगदुत्पत्तिकर्तः, त्वां शरणं गताः स्मः।" शुक उवाच—एवं शरणागतान्, कम्पमानान्, संतप्तान् दृष्ट्वा, बलरामः प्रसन्नः, तान् अभयं दत्वा, "मा भैष्ट" इति अवदत्। दुर्योधनः समर्पितवान् षष्टिवर्षीयान् गजान्, द्वादशसहस्राणि अश्वान्, षट्सहस्रं सुवर्णरथान् सूर्यसमप्रभान्, सहस्रं कन्यानां हाररहितानां, कन्यासु प्रियः सन्।