तदा कुरवो युद्धभूमौ तं रथिनं रथवर्जितं चक्रुः। चत्वारः चत्वारः अश्वान् ताडयामासुः, अन्यः सारथिं जग्ध्वा, अपरः धनुषः छित्त्वा तम् अतीव क्लेशेन बद्ध्वा रथवर्जितं कृत्वा विजिगीषवः कुरवः स्वपुरं प्रविश्य राजकुमारं स्वकन्यां च सह गृहीत्वा प्राविशन्। एवं नारदात् श्रुत्वा वृष्णयः कोपिताः अभवन्, उग्रसेनप्रेरिताः कुरून् प्रति युद्धाय सज्जीभूताः। परं बलरामः तान् सशस्त्रवृष्णिप्रमुखान् शमयित्वा, कुरुवृष्ण्योः कलहं न इच्छन्, शान्तिकरः सन् तत्र युद्धं न काङ्क्षयत्। सः शोभनरथेन ब्राह्मणैः कुलवृद्धैः च परिवृतः, इव नक्षत्रमण्डलेषु चन्द्रमाः, हस्तिनापुरं प्रति प्रस्थितवान्। गजाह्वयं सम्प्राप्तः बलरामः नगरस्य उपवनान्तः प्रविश्य, उड्डवम् धृतराष्ट्रं प्रति संदेशनार्थं प्रेषयत्। उड्डवः, अम्बिकासुतं भीष्मं द्रोणं बाह्लीकं दुर्योधनं च विधिवत् प्रणम्य, बलरामस्य आगमनं निवेदयत्। बलरामः स्वमित्रतमः आगतः इति श्रुत्वा, ते सर्वे अत्यन्तं प्रमुदिताः, सुस्वागतं कृत्वा मङ्गलद्रव्यैः समुपेत्य तम् उपाजग्मुः। सम्यक् समागत्य, तं गावां पाद्यं चोपहारार्थं प्रदाय, ये तद्विभूतिं जानन्ति, ते बलरामाय शिरसि नमस्कृत्य तस्थुः। आत्मीयानां कुशलं श्रुत्वा, तेषां च कुशलं पृष्ट्वा, बलरामः तत्र विगतान्तरायः वाक्यम् अप्रतिकूलं अब्रवीत्। "उग्रसेनः पृथिवीपतिः यदादेशं ददाति, तं समाहितचित्ताः शृणुत, विलम्बं विना तं पालनं कुरुत। भवन्तः बहवः सन्तः अपि, धर्मिष्ठं तं अधर्मेण जेत्वा बद्धवन्तः; स्वजनसंयोगार्थं अहं एतत् सहिष्णुर्भवामि।" एवं बलरामस्य वीर्यशौर्यबलसम्पन्नं वचनं श्रुत्वा, उद्युक्ताः कुरवः रोषेण प्रत्युवाचुः—"हाहो, किमिदं! कालस्य दुरत्ययगत्या, यः शीर्ष्णि किरीटं धारयन् पादयोः पादत्राणम् उपनह्यति। वयं यौवनसंयुक्तान् वृष्णीन्, सह शय्यासनभोजनैः, समं कृत्वा, राजोपवेशनं च दत्तवन्तः। ते चामरचामरशङ्खच्छत्रमुकुटासनशय्यादीनि उपभुञ्जते, अस्माकं प्रमादेन। पर्याप्तं यदवेषु अस्माकं दत्तैः राजलक्ष्म्या, इव सर्पेभ्यः अमृतं दत्तम्; ये यादवाः अस्मदनुग्रहात् समृद्धाः, अद्य निःशङ्कम् अस्मान् आज्ञापयन्ति। इन्द्रः अपि भीष्मद्रोणार्जुनादिभिः सह कुरुभिः, अदत्तं बलात् कुतः हरति, यथा सिंहः कानने मृगम्? बदारायण उवाच—स्वजन्मबन्धुवित्तमदेन उन्नत्ताः ते, हे भारतश्रेष्ठ, बलरामे परुषं वाक्यं उक्त्वा, अमानुषाः नगरं प्रविविशुः। कुरूणां तद्विग्रहम् दृष्ट्वा, तेषां च अपमानवचनानि श्रुत्वा, अच्युतः कोपसमाविष्टः, विकटदर्शनः, पुनः पुनः हसन् वाक्यम् अवदत्—"नूनं, एते दुष्टाः, नानाविधमदसमृद्धाः, शमं न इच्छन्ति; तेषां निग्रहः दण्डः, यथा पशूनां। अहं शमकामः अत्र आगतः, कोपितयादुकृष्णौ शमयित्वा। एते मूढचेतसः, कलहप्रियाः, दुष्टाः, पुनः पुनः माम् अवज्ञाय, गर्वितवचांसि अभाषन्त। उग्रसेनः नु बलवान्, भोजवृष्ण्यन्धकाधिपतिः, यस्य आज्ञां इन्द्रादयो अपि पालयन्ति। यः सुदर्मां प्रविष्टः, पारिजातं स्वर्गात् आनयित्वा उपभुङ्क्ते, सः नु राजोपवेशनस्य अयोग्यः? यस्य पादयोः श्रीः स्वयं सेवते, सर्वाधिपतिः, सः किम् राजलक्ष्म्या न योग्यः? यस्य पादरजः सर्वलोकपालमुकुटैः वह्यते, पवित्राणां पवित्रतमः पूज्यः; ब्रह्मा शिवः अहम् च तस्य अंशांशाः, श्रीः च दीर्घकालं सेवते—किं तस्य राजोपवेशनम्? वृष्णयः कुरुभिः दत्तां भूमिम् उपभुञ्जते, वयं पादत्राणवत्, कुरवः शीर्षमुकुटवत्। को वा सहिष्येत, वा शिक्षयेत, धनमदेन उन्मत्तान्, यः गर्वमत्तानां कटुवचनानि इव प्रलपन्ति?" एवं क्रुद्धः बलरामः "अद्य अहं पृथिवीं कौरेवरहितां करिष्यामि!" इति उद्यतबलः हलं गृहीत्वा, त्रैलोक्यदाहाय इव उत्तिष्ठन्। सः हलाग्रेण हस्तिनापुरं विदार्य, कोपसमाविष्टः, तां गङ्गायां प्रावेशयत्, ताडयितुम् उद्यतः। सा पुरी गङ्गायां नीत्वा, चक्रवातगतनौवद् भ्रममाणा, कौरेवाः तां नीयमानां दृष्ट्वा, भयाकुलाः अभवन्। जीवनकाङ्क्षिणः कौरेवाः, स्वजनैः सह, लक्ष्मणसाम्बौ पुरतः स्थाप्य, भगवन्तम् शरण्यम् उपेत्य, कृताञ्जलयः प्रणेमुः। "हे राम, सर्वाधार! न वयं तव शक्तिं जानिम; अज्ञानदोषात् अपराधं क्षन्तुम् अर्हसि। त्वमेव कारणं स्वाधीनं, सृष्टिस्थितिलयानाम्; जगद्विलासः तव क्रीडनकं इति मनीषिणः वदन्ति। त्वमेव अनन्त, सहस्रशिरसा पृथिवीं वहसि, शिरसि क्रीडया धारयन्; अन्ते च, जगत् आत्मनि लीनं सति, त्वमेव एकः अवशिष्यसे। भगवन्, तव कोपः लोकशिक्षार्थं, न द्वेषरागहेतोः; सत्त्वसंश्रेणः, सदा भूतभरणरतः। नमस्ते सर्वात्मन्, सर्वशक्तिधर, अक्षर, विश्वकर्तः; त्वां शरणं प्रपन्नाः स्मः।" शुक उवाच—एवं शरणागतान्, संतप्तान् कम्पमानांश्च दृष्ट्वा, बलरामः तैः सन्तुष्टः, तान् अभयं दत्त्वा, "मा भैष्ट" इति अवदत्। ततः दुर्योधनः षष्टिवर्षीयान् द्विपान्, द्वादशसहस्राणि अश्वानां च, बलरामाय दक्षिणां दत्तवान्।