कुरुषु श्रेष्ठः, यदुवंशजः कुमारः, कुरुभिः आघातितः अपि तं सहनं न शशाक, यथा सिंहः तुच्छपशून्। स वीरः, स्वं दिव्यं धनुः संयोज्य, कर्णादीन् षट् रथवीर्यः एकस्मिन्न एव समये पृथग् बाणैः विद्धवान्। चतुर्भिः बाणैः चत्वारः अश्वान्, एकैकस्य च सारथिं, तथा रथस्थान् महाबलान् अपि बाणैः आहतवान्; तस्माद् तं सम्मानितवन्तः। किन्तु तं रथहीनं कृतवन्तः—चत्वारः अश्वान् आहतवन्तः, एकः सारथिं हत्वा, अन्यः धनुः छित्वा। तं युद्धे कठिनेन बन्धनं कृत्वा, रथहीनं च, विजयी कुरवः स्वनगरं प्रविष्टवन्तः, राजकुमारं तथा स्वस्य कन्यां समनयन्। नारदात् एतत् श्रुत्वा, हे राजन्, वृष्णयः क्रुद्धाः अभवन्; उग्रसेनस्य प्रेरणया कुरुभिः सम्मुखीकरणाय सज्जाः अभवन्। किन्तु रामः, वृष्णिवीर्याणां शस्त्रधारिणां शान्तिं कृत्वा, कुरुवृष्णयोः कलहं न इच्छन्, कलहहरः सन्। सः उज्ज्वलरथेन ब्राह्मणैः कुलवृद्धैः च परिवृतः, यथा चन्द्रः तारासु, हस्तिनापुरं अगच्छत्। गजाह्वये सम्प्राप्तः, रामः नगरबाह्योपवने स्थित्वा, उद्धवम् धृतराष्ट्रस्य कुशलप्रश्नाय प्रेषितवान्। उद्धवः, अम्बिकेयः, भीष्मः, द्रोणः, बाह्लिकः, दुर्योधनः च, यथाक्रमं अभिवाद्य, रामस्य आगमनं निवेदितवान्। रामः तेषां प्रियतमः मित्रं आगतम् श्रुत्वा, ते अत्यन्तं हर्षिताः अभवन्; तं सम्मान्य, सर्वे मंगलोपहारैः उपगच्छन्। सम्यक् मिलित्वा, गवां जलं च पूजार्थं अर्पितवन्तः; ये तस्य महिमानं जानन्ति, ते बलरामं शिरसा नमितवन्तः। स्वजनानां कुशलं श्रुत्वा, तेषां कुशलप्रश्नं कृत्वा, ततः रामः निर्भयम् तेषु वाक्यं अवदत्। "उग्रसेनः भूमिपतिः यत् आदेशं ददाति, तं निर्विकारेण शृणुयात् शीघ्रं च पालयेत्।" "बहवः सन्तः, धर्मज्ञं तं अधर्मण बन्धनं कृतवन्तः, जित्वा; स्वजनैक्याय एतत् सहनं करोमि।" कुरवः, उत्तेजिताः, बलरामस्य वीर्ययुक्तं, शौर्यपरिपूर्णं, स्वबलसमं वचनं श्रुत्वा। "अहो, अद्भुतं! कालस्य अनिवार्यगत्याः, आरोहणं इच्छन् पादत्राणं धारयति, शिरसि किरीटं च।" "वृष्णयः, युवानः, सह शय्यासनभोजनं कुर्वन्तः, अस्मान् समैः कृताः; राजासनं दत्तम्।" "चामरं, व्यजनं, शंखं, श्वेतछत्रं, किरीटं, सिंहासनं, शय्यां च, सर्वं अस्माकं उपेक्षयैव भुञ्जते।" "यादवेषु राजलक्षणं पर्याप्तम्; दत्तं अमृतं सर्पेभ्यः इव; ये यादवाः अस्माकं कृपया समृद्धाः, अद्य अस्मान् निर्लज्जं आज्ञापयन्ति।" "इन्द्रः अपि, भीष्मद्रोणार्जुनादिभिः कुरुभिः सह, दत्तं न गृह्णीयात्, सिंहः वनमध्ये मृगं इव।" श्रीबादरायणः उवाच—तेषां गर्वः, जातिसंबन्धधनैः अभिभूतः, तान् उग्रः कृतवान्; तैः रुष्टवचनं रामे उक्त्वा, अशिष्टाः नगरं प्रविष्टवन्तः। कुरवः, तेषां दुश्चरित्र्यं दृष्ट्वा, तेषां कर्कशवचनं श्रुत्वा, अच्युतः क्रुद्धः, दृष्टुम् कठिनः, पुनःपुनः हसन्, वाक्यं अवदत्। "नूनं, एते दुष्टाः, विविधगर्वैः अभिभूताः, शान्तिं न इच्छन्ति; तेषां निग्रहः दण्डः, पशुषु दण्डः इव।" "अहं शान्तिम् इच्छन्, क्रुद्धयादून् कृष्णं च शमयित्वा, अत्रागतः।" "एते मन्दमतयः, कलहप्रियाः, दुष्टाः, पुनःपुनः माम् उपेक्ष्य, अनादरवचनं उक्तवन्तः, गर्विताः।" "उग्रसेनः बलवान्, भोजवृष्ण्यन्धकाधिपः, यस्य आज्ञां इन्द्राद्याः लोकपालाः अपि पालयन्ति।" "यस्मिन् सुधर्मा प्रविष्टा, पारिजातः अमरलोकात् आनितः, भुज्यते; सः न राजासनार्हः?" "यस्मिन् श्रीः साक्षात् पद्मपादे सेवते, सर्वाधिपः; सः न राजलक्षणार्हः?" "यस्मिन् लोकपालमुकुटैः पद्मपादधूलिः वह्यते, पवित्रपवित्रं पूज्यते; ब्रह्माशिवाद्याः तस्य अंशांशाः, श्रीः च दीर्घकालं सेवते; तस्य कः राजासनं?" "वृष्णयः कुरुदत्तं भूमिं भुञ्जते, वयं पादत्राणं इव, कुरवः शिरसि किरीटं इव।" "अहो, को धैर्यं वा उपदेशं कुर्यात्, ये धनमदेन मत्ताः, तेषां वाक्यं मत्तानां कर्कशं इव।" क्रुद्धः सः उवाच—"अद्य अहं पृथिवीं कौरवविहीनां करिष्यामि!" हलं गृह्य, त्रिलोकदाहाय उत्थितः। तस्य हलाग्रेण हस्तिनापुरं विदार्य, रोषेण गङ्गायां निपातयन्, प्रहाराय उद्यतः। नगरी गङ्गायां घूर्णमानवर्त्मनौ नौका इव भ्रमन्ती, कौरवाः तां आकर्ष्यमाणां दृष्ट्वा, भयेन अभिभूताः। जीवितुम् इच्छन्तः, कौरवाः स्वपरिवारैः सहिताः, लक्ष्मणसाम्बं पुरस्कृत्य, भगवतः शरणं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा प्रणम्य, प्रार्थयन्। "हे राम, सर्वाधार, तव शक्तिं न जानिमः; कृपया अपराधं क्षमय, वयं मूढाः, भ्रमिताः।" "त्वमेव कारणं, निर्भरं, सृष्टिस्थितिलयस्य; लोकाः तव क्रीडा, तैः क्रीडसि इति विद्वांसः वदन्ति।" "त्वमेव, अनन्त, सहस्रशीर्षा पृथिवीं वहसि, मुकुटे लीलया धारयसि; अन्ते विश्वं स्वयम् आत्मनि लीनं, त्वमेव शेषः, अद्वितीयः।" "भगवन्, तव क्रोधः लोकशिक्षायै, न द्वेषाद्वा स्पर्धया; त्वं सतत्त्वधारः, सदा सत्त्वरक्षणे रतः।