तेषां कोपितानां तं गृहीतुं काङ्क्षतां "तिष्ठ तिष्ठ" इति घोषयन्तीनां, कर्णादीनां धनुष्मद्भिः समीपगतानां, बाणवृष्ट्या स साम्बः सम्पीडितः। कुरुभिः क्षिप्यमाणः स यादवपुत्रः कुरुषु श्रेष्ठः, सिंह इव तुच्छपशुषु, तद् अपमानं न सहते स्म। स वीरः स्वं शोभनं धनुः संनद्ध्य, कर्णादीन् षट् महारथान् एकैकशः पृथग् अपि च, बाणैः सम्यक् विव्याध। चतुर्भिः शरैश् चत्वारः अश्वान्, एकैकेन सारथीन्, तथा च महारथान् रथस्थांश् च विव्याध; तेन तं सम्मानं चक्रुः। कुरवः अपि तं रथहीनं कृत्वा, चत्वारः चत्वारः अश्वान् विव्यधुः, एकेन सारथिं निहत्य, अन्येन तस्य धनुः छित्त्वा, तं बद्ध्वा महति संग्रामे कृच्छ्रेण रथहीनं कृत्वा, विजिताः कुरवः राजपुत्रं तथा स्वां कन्यां गृहाय प्रविशन्ति स्म। एवं नारदाच्छ्रुत्वा, हे राजन्, वृष्णयः क्रुद्धा अभवन्; उग्रसेनस्य प्रेरणया ते कुरुभिः सह संग्रामाय सज्जीभूताः। किन्तु रामः, वृष्णिप्रधानेषु शस्त्रगृहीतेषु तान् शमयित्वा, कुरुवृष्ण्योः संग्रामं नाच्छेत्तुम् इच्छन्, कलिम् हरति स्म। सः दिव्येन रथेन, ब्राह्मणैः कुलवृद्धैः च परिवृतः, शशिनं तारा इव, हस्तिनापुरं प्रति प्रस्थितः। गजाह्वयम् उपेत्य, रामः नगरस्य बाह्योपवने निवसन्, उद्धवं धृतराष्ट्रस्य समीपं प्रेषयामास। उद्धवः, अम्बिकासुतं भीष्मं, द्रोणं, बाह्लीकं, दुर्योधनं च विधिवत् प्रणम्य, रामागमनं निवेदयामास। रामः प्रियतमः सखा आगतः इति श्रुत्वा, ते सर्वे अत्यन्तं सन्तुष्टाः, तं पूजयित्वा, शुभद्रव्यैः साकं उपगच्छन्। सम्यक् उपसंगम्य, गवां जलं च तस्मै समर्पयन्ति स्म; ये तु तस्य महिमानं जानन्ति, बलरामाय शिरसि नमन्ति स्म। स्वजनस्य कुशलं श्रुत्वा, तेषां च कुशलं पृष्ट्वा, ततः रामः निर्भयम् उक्तवान्। "उग्रसेनः पृथिव्याः स्वामी, यद् यद् आदेशं ददाति, तद् अविचलितचित्तेन शृणुत, विलम्बं विना तद् आचर्यताम्। भवन्तः बहवः सन्तः, धर्मिष्ठं तं अधर्मेण बद्ध्वा, जित्वा, मयि स्वजनैक्यम् इच्छता, अहं तद् सहिष्णुः अस्मि।" एवं वीर्यशौर्यबलसम्पन्नानि बलरामस्य वचनानि श्रुत्वा, कुरवः उत्तेजिताः अभवन्। ते प्राहुः—"हा, आश्चर्यम्! कालस्य अनिवर्त्यगतेः प्रभावेण, यः शीर्षे मुकुटं धारयति, स एव पादत्राणानि अपि धारयति। एते वृष्णयः, युवाभिः संयुक्ताः, शय्यासनभोजनविभागेन अस्माकं तुल्याः कृताः, अस्माभिः राजासनं दत्तम्।" "ते चामरव्यजनशङ्खच्छत्रमुकुटासनशय्यादीनि भुञ्जते, अस्माकं प्रमादात्। पर्याप्तं यदवेषु ऐश्वर्यलक्षणं दानात्, यथा अमृतं सर्पेभ्यः; ये यदवाः अस्मदनुग्रहेण समृद्धाः, अद्य तु निर्लज्जाः अस्मान् आदेशयन्ति।" "इन्द्रः अपि भीष्मद्रोणार्जुनादिभिः सह, अनदत्तं कथं गृह्णीयात्, यथा सिंहः अरण्ये मृगमांसं हरेत्?" श्रीबादरायण उवाच—तेषां जन्मबन्धुवित्तमदेन उन्नद्धानां, हे भरतश्रेष्ठ, रामे कटुवचनानि उक्त्वा, ते दुर्विनीताः नगरं प्रविशन्ति स्म। तेषां दुष्टभावं दृष्ट्वा, तेषां च निन्द्यवचनानि श्रुत्वा, अच्युतः कोपसमन्वितः, दृष्टुम् कठिनः, पुनः पुनः हसित्वा वचनानि उवाच। "नूनम् एते दुष्टाः, नानामदेन उन्नद्धाः, शमं न इच्छन्ति; तेषां निग्रहः एव दण्डः, यथा पशुषां लठ्ठिः। अहम् अत्र शमकामः, क्रुद्धौ यादवकृष्णौ शमयित्वा, आगतः।" "एते मूढाः, कलहप्रियाः, दुष्टाः, पुनः पुनः माम् अवज्ञाय, गर्विताः, अनादरवचनानि उचुः।" "किं उग्रसेनः न बलवान् स्वामी, भोजवृष्ण्यन्धकाधिपः, यस्याज्ञां इन्द्राद्याः लोकपालाः अपि पालन्ति? सः, येन सुधर्मा सभां प्राप्ता, पारिजातः स्वर्गात् आनितः, भुज्यते च, सः किम् राजासनाय अर्हति न वा?" "यस्मिन् लक्ष्मीः स्वयं पादयोः सेवते, सर्वेश्वरी, सः किं राजोपचारेषु अर्हति न वा? यस्य पादरजः सर्वलोकपालमुकुटैः धृतम्, पुण्यतीर्थसर्वतीर्थपूजितम्; ब्रह्मा, शिवः, अहं च तस्यांशांशाः, लक्ष्मीः च दीर्घकालं तं सेवते—क्व तस्य राजासनम्?" "वृष्णयः कुरुभिः दत्तां भूमिं भुञ्जते, वयं पादत्राणवत्, कुरवः शीर्षमुकुटवत्।" "हा, को वा सहिष्येत, वा शिक्षयेत, ये धनमदेन उन्मत्ताः, गर्वितमत्तानां वाक्यवत्, कटुवचनानि भाषन्ते?" एवं कुपितः, "अद्यैव कौरवान् पृथिव्यां नाशयिष्यामि!" इति घोषयन्, हलम् आदाय, त्रीन् लोकान् दग्धुम् इव उत्तस्थौ। हलस्य अग्रेण हस्तिनापुरं विदार्य, कोपात् तां गङ्गायां क्षिप्तवान्, ताडयितुम् उद्यतः। नगरं गङ्गायां नीतं, चक्रवातगते नौकावत् भ्रमन्तं दृष्ट्वा, कौरवाः भयाकुलाः अभवन्। जीवितुम् इच्छन्तः, कौरवाः स्वजनसहिताः, लक्ष्मणसाम्बौ पुरतः स्थापयित्वा, भगवन्तं प्रणिपत्य शरणं ययुः। "हे राम, सर्वाधार! तव शक्तिम् न जानिमः। वयं मूढाः प्रमत्ताः, अपराधं क्षमस्व। त्वमेव कारणं, स्वतन्त्रं, सृष्टिस्थितिलयस्य; विद्वांसः जगत् तव क्रीडनकम् इति वदन्ति।" "त्वमेव, अनन्त, सहस्रशिरसा पृथिवीं लीलया शिरसि धारयसि; अन्ते जगद् आत्मनि लीनं सति, त्वमेव अवशिष्टः, अद्वितीयः, अनुत्तमः।