राजन्, यज्ञे निष्पादितः स तेजस्वी पुरुषः, चक्रपाणेः अस्त्रशक्त्या निहतः, भग्नः सन् पराजितमुखः निवृत्तः। ततः सः वाराणसीं प्रविश्य, स्वयम् अभिचारकर्मणा सह, सुदक्षिणं पुरोहितांश्च दग्धवान्। यदभिचारकर्म अकुर्वन्, तत् तेषां प्रतिकूलं जातम्। ततः विष्णोः सुदर्शनचक्रं वाराणसीं प्रविष्टम्, या नगरी राजमहलैः, सभाभिः, विपणिभिः, द्वारशालाभिः, गोपुरैः, निलयैः, कोशैः, हस्त्यश्वरथधान्यसमृद्ध्या च पूर्णा आसीत्। तत् सुदर्शनं सर्वां वाराणसीं दग्ध्वा, पुनः कृष्णस्य, निष्कल्मषकर्मणः, पार्श्वे स्थितम्। यः कश्चित्, एकचित्तः, एषां पुण्यश्लोकस्य भगवतः चरितं शृणोति वा पठति, सः सर्वपापैः विमुच्यते। एवं कथे समाप्तायां, राजा पुनः शौनकं पप्रच्छ—“रामस्य, अनन्तस्य, अपरिमेयस्य, अद्भुतानि कर्माणि श्रोतुम् इच्छामि। भगवन्, किं अन्यत् तेन कृतम्?” शुक उवाच—अस्ति कपिः कश्चित् द्विविदः नाम, यो नरकस्य सखा, सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, मैनदस्य वीर्यवान् भ्राता च आसीत्। सः कपिः, स्वमित्रस्य प्रतिकाराय, भूमिं विनाशयामास। सः नगराणि, ग्रामाणि, जनपदान्, गोपालकवाटिकाश्च ददाह। कदाचित् गिरिं समुत्पाट्य, प्रदेशान् तैः चूर्णयामास, विशेषतः अनर्ते, यत्र हरिः, मित्रघातकः, निवसति स्म। कदाचित् सागरमध्ये स्थित्वा, बाहुभ्यां जलं उद्धृत्य, तटप्रदेशान् अप्लावयत्, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः सन्। महर्षीणां आश्रमाणि वृक्षच्छेदनेन नाशयामास, पापात्मा सः, अग्नीन् मूत्रपुरीषाभ्यां मलिनीकृतवान्। सः दुरात्मा, अहंकारपूर्णः, नरान् स्त्रियश्च गृहित्वा, गिरिगुहासु पातयित्वा, शिलाभिः किटकवन्मथितवान्। एवं भूमिं क्षिपन्, कुलवधूंश्च लङ्घयन्, मधुरगीतध्वनिं श्रुत्वा, स रैवतकम् अचलम् अगच्छत्। तत्र सः रामं, यादवपतिम्, पद्ममाल्यभूषितम्, सर्वाङ्गसुन्दरम्, स्त्रीसमूहैः परिवृतम्, अपश्यत्। सः रामं गायन्तम् अपश्यत्, यस्य नेत्रे वारुणीपानात् चलमानम्, रूपम् मदगजस्येव विराजते। सः कपिः वृक्षं आरोह्य, शाखाः कम्पयन्, शब्दान् कृत्वा, स्वयम् आकर्षयामास। तस्य दुष्टकपेर् दर्पं दृष्ट्वा, रमणीयस्वभावाः युवतयः, रामस्य सहचरीः, हास्यप्रियाः, सस्म्युः। सः कपिः ताः उपहसन्, अग्रतः मृत्तिकादीनि क्षिपन्, पृष्ठं दर्शयन्, रामेण निरीक्ष्यमाणः। तदा क्रुद्धः बलरामः, प्रहरणशिरोमणिः, शिलां तस्मै क्षिप्तवान्; कपिः तु शिलां छलित्वा, मद्यघटं जग्राह। तं गृहित्वा, सः कपिः हसित्वा तम् उपहसन्, दुष्टभावेन घटं भित्त्वा, बलरामस्य वस्त्राणि विक्षिप्य। अहंकारमदेन बलरामम् अवमत्य, सः दुष्टकपिः दुष्टमाचरन्; तस्य तिरस्कारं च, देशविप्लवं च दृष्ट्वा—क्रुद्धः बलरामः हलमुसलम् आदाय, रिपुं हन्तुम् उद्यतः। द्विविदः तु महाबलः, हस्तेन महावृक्षं समुत्पाट्य, वेगेन धावत्, रामस्य शीर्षे तेन ताडितवान्। सङ्कर्षणः तु, गिरिरिव, ताडनेऽपि न व्यथितः। बलरामः तं वृक्षं गृहित्वा, गदया द्विविदं ताडितवान्; तस्य शिरः भग्नम्, रुधिरं स्रवन्। कपिः, पर्वत इव रक्ताङ्गः, ताडनं न ममर्ष; पुनः अन्यं वृक्षं समुत्पाट्य, शाखाः बलात् छित्त्वा। तेन पुनः ताडिते, बलरामः तं वृक्षं शतधा चकर्त; पुनः अन्यं समुत्पाट्य, कोपेन ताडयन्, तं अपि शतधा चकर्त। एवं भगवता सह युद्धं कृत्वा, वृक्षः वृक्षः नाशितः, सर्वान् वृक्षान् समुत्पाट्य, वनं वृक्षहीनं चकार। ततः क्रुद्धः द्विविदः, शिलावृष्टिं बलरामे समुत्सृज्य, बलरामः गदया ताः लीलया चूर्णयामास। कपिस्वामी, बाहू तालत्रुणानिव कृत्वा, मुष्टिं निर्माय, रोहिणीसुतस्य समीपं गत्वा, उरस्य उभाभ्यां ताडितवान्। यदुकुलशिरोमणिः, मुसलहलौ परित्यज्य, क्रुद्धः द्विविदं उभाभ्यां बाहुभ्यां गृहीत्वा, ग्रीवायाम् अभ्यपीडयत्; सः कपिः रक्तं वमन्, पतितः। तस्य पतनेन, भूमिः, वृक्षैः सह, कम्पिता; कुरुशार्दूल, यथा पर्वतः वातेन, वा नौः जले। आकाशे “जय!” “नमः!” “साधु! साधु!” इत्यादि शब्दाः देवैः, सिद्धैः, महर्षिभिः च उच्चारिताः, पुष्पवृष्टिः अपि अभवत्। एवं द्विविदं, लोकविप्लवकारिणम्, हत्वा, भगवान् जनैः स्तूयमानः, स्वपुरं प्रविष्टः। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयार्धे द्विविदवधो नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः, श्रीमद्भागवतमहापुराणे, परमहंसशास्त्रे। अथ—साम्बस्य विवाहः, बलरामस्य च हस्तिनापुरानयनम्। कौरवाः क्रुद्धाः ऊचुः—“अयं बालः दुर्विनीतः; अस्मान् अवज्ञाय, अनिच्छन्तीं कन्यां बलात् गृहीत्वा नीतवान्। एषः दुष्टः बन्धनीयः; वृष्णयः किं करिष्यन्ति? ते हि अस्मदनुग्रहेण दत्तभूमौ सुखेन वसन्ति। यदि वृष्णयः एतत् शृण्वन्तः आगच्छेयुः, यः एषः पुत्रः बध्नीयते, तेषां अहङ्कारः भग्नः स्यात्, ते च शमितप्राणवद् शान्ताः स्युः।” एवं कर्णः, शलः, भूरिः, यज्ञकेतुः, सुयोधनश्च, कौरववृद्धैः सह, साम्बं बन्धयितुम् आरब्धाः। धृतराष्ट्रपुत्रान् अनुयान्तं दृष्ट्वा, साम्बः महारथः, दिव्यं धनुः गृहीत्वा, सिंह इव एकाकी स्थितवान्। ते क्रुद्धाः, तं गृहीतुं इच्छन्तः, “तिष्ठ! तिष्ठ!” इति शब्दं कृत्वा, कर्णादयः, धनुष्मन्तः, बाणवृष्टिं तस्मिन् ववर्षुः।