गोप्यः कृष्णस्य वियोगे दुःखदुःखिता, परस्परं इत्य् उक्तवत्यः—"किं नः कृष्णकथया? अन्यानि विषयाणि कथामः। यथा सः वियोगे कालं यापयति, तथा वयं अपि यापयामः।" ताः श्रीशौरि-विलास-वचनानि, मनोहर-दृष्टयः, गतयः, प्रेमालिङ्गनानि स्मरन्त्यः, अश्रूणि अपातयन्। तत्र भगवान् सङ्कर्षणः, बहुविध-प्रसादन-कुशलः, कृष्णस्य सन्देशैः हृदयस्पर्शैः ताः सान्त्वयामास। तत्र रामः मधु-माधवयोः द्वौ मासौ स्थित्वा, रात्रिषु गोपीनां मनः प्रमोदितवान्। पूर्णचन्द्रस्य प्रकाशेन, निशि विकसत्पद्मगन्धः वातेन आनीतः, यमुनातट-वनान्तरे, गोपिसमूहैः सेव्यमानः, रमणीयं क्रीडां कृतवान्। ततः वरुणस्य प्रेषितया वरुण्या, वृक्ष-गर्तात् निर्गत्य, तस्य गन्धः सर्वं वनं व्यापयामास। बलः तं मदु-मधु-गन्धं वातेन आनीतम् अघ्राय, गोपिसमूहैः सह जिह्वया पिबन् तत्र आगतः। गन्धर्वाः गायन्तः, सुन्दरीभिः परिवृतः, गजपतिरिव इन्द्रः रमणीयं क्रीडां कृतवान्। आकाशे मृदङ्गनिनादः, पुष्पवृष्टिः, गन्धर्व-मुनयः रामस्य कर्म प्रशंसन्तः। तस्य लीला गोप्यः गायन्त्यः, हलायुधः वनानि मदान्धः, प्रमोदात् चञ्चलदृक् विचरन्। माला, एककुण्डलम्, वैजयन्तीमाला, मन्दस्मित-पद्ममुखः, हिमशीतल-स्वेदबिन्दुभिः अलङ्कृतः। भगवान् जलक्रीडायै यमुनाम् आह्वयामास, किं तु मदवशात् स्ववचनं लङ्घयन्, नदीं पुनः पुनः आह्वयामास। सा न आगता, तदा कुपितः, हलस्य अग्रेण तां तृष्ट्वा, "पापे, मम आह्वानं विहाय, स्वेच्छया विहरन्ती, हलाग्रेण तव गमनं करिष्यामि," इति उवाच। तदा तया तर्जितया, भीता यमुना, यदुपुत्रस्य पादयोः पतित्वा कम्पमानया वाचा—"हे राम, महाबाहो, तव वीर्यं न जानामि, यस्य एकांशेन पृथ्वी धृता।" "हे भगवन्, तव परमात्मभावं न जानन्त्या मया अपराधः कृतः; भक्तवत्सल, विश्वात्मन्, त्वां शरणं गता अस्मि, क्षमस्व।" ततः बलभद्रः यमुनां मुक्त्वा, गोपिसमूहैः सह जलक्रीडां कृतवान्, गजपतिरिव स्त्रीगजैः सह। क्रीडायाः अनन्तरं, जलात् निर्गत्य, गोप्यः भूषणानि, रम्यं हारं च दत्तवान्। नीलवस्त्राणि, सुवर्णमालां धृत्वा, सुघ्राणितः, इन्द्र इव गजसमूहे विश्रान्तः। अद्यापि, राजन्, यमुनायाः बलस्य हलाग्रेण आकृष्टं पथः दृश्यते, बलस्य अनन्तबलं सूचयन्। एवं रात्रिः एकान्तेन व्यतीता, रामः वृजवासिन्याः माधुर्येन मनः आकृष्टः। अथ षष्ट्युत्तरषट्षष्टतमाध्यायः आरभ्यते। शुकः उवाच—रामः नन्दव्रजं गतः सति, करुषराजः कृष्णं प्रति दूतं प्रेषितवान्, न जानन् यः वासुदेवः भगवान्, "अहं वासुदेवः" इति दूतस्य वचनम्। बालकैः "त्वं वासुदेवः, भगवान्, जगदाधिपः" इति संबोधितः, कृष्णः आत्मानं अव्ययात्मानं विचिन्तितवान्। मोहितः राजा, बालवत्, बुद्धिहीनः, दूतं कृष्णं प्रति प्रेषितवान्, यथा बालः द्वारकायां अन्यं प्रति। दूतः द्वारकां आगत्य, सभायां प्रविश्य, पद्मनयनं कृष्णं प्रति राजवचनम् उक्तवान्—"अहं वासुदेवावतारः, अन्यः नास्ति। जीवेषु दया कृते अवतरितः। त्वं मम मिथ्या-अभिमानं त्यज।" "यानी चिह्नानि मम, तानि त्वं अज्ञानात् धारयसि, हे सात्वत, तानि त्यज, मम शरणं गच्छ, अथवा युद्धं देहि।" श्रीशुकः उवाच—पौण्ड्रकस्य गर्वितं वाक्यं श्रुत्वा, उग्रसेनादयः सभ्याः हास्यं कृतवन्तः। श्रीभगवान् हास्यवचनेन, दूतं प्रति—"मूढ, तानि चिह्नानि यैः त्वं गर्वं करोति, तानि त्यक्ष्यामि," इति उवाच। "त्वं निहतः, मुखं आवृत्य, गृध्र-काक-श्व-समूहैः परिवृतः, तव शरणं श्वेषु भविष्यति।" एवं दूतः सर्वाणि वचनानि स्वस्वामिने निवेद्य, कृष्णः रथं आरूढः काश्यां प्रस्थितवान्। पौण्ड्रकः, महारथः, कृष्णस्य आगमनं ज्ञात्वा, शीघ्रं नगरं त्यक्त्वा, द्वौ अक्षौहिण्यौ सेनायाः सह प्रस्थितवान्। काशिराजः, पौण्ड्रकस्य मित्रः, त्र्यक्षौहिण्यः सेनया अनुगतः, पौण्ड्रकं ददर्श। सः शङ्ख-चक्र-गदा-धनुष्-श्रीवत्सं धारयन्, कौस्तुभमणिना, वनमालया भूषितः। पीतवासाः, गरुडध्वजः, मणिमुकुट-भूषणैः विभूषितः, मकरकुण्डलैः शोभितः। हरिः तं स्वीयवेषस्य अनुकरणं कृतवन्तं, नटवत्, दृष्ट्वा, हसित्वा। शत्रुराजानः हरिं शूल-गदा-मुसल-तोमर-शक्ति-खड्ग-तूणीर-धनुष्-शरैः आक्रमन्तः। कृष्णः पौण्ड्रक-काशिराजयोः सैन्यं—गज-रथ-अश्व-पदाति-समूहं—गदा-खड्ग-चक्र-बाणैः दारयन्, यथा कल्पान्ते अग्निः सर्वं दहति। रणभूमिः गज-अश्व-ऊष्ट्र-गर्दभ-मानुष-शरीरैः विकीर्णा, वीरैः भग्ना, श्मशानवत् शोभिता, साहसिकानां रमणीयं, प्रजापतेः क्रीडास्थानमिव। ततः शौरिः पौण्ड्रकं प्रति—"हे पौण्ड्रक, यानि त्वं दूतवचनेन मम प्रति उक्तवान्, तानि ते समर्पयिष्यामि," इति उवाच।