नगरेषु तु स्त्रियः, यद्यपि बुद्धिमत्यः सन्ति, कथं तस्य चञ्चलस्य कृतघ्नस्य च वचनानि स्वीकुर्वन्ति? तथापि तस्य मनोहरकथाभिः, स्मितैः, वीक्षैः, निश्वासैश्च मोहिताः, तं कामार्ताः स्वीकुर्वन्ति। अथ गोप्यः परस्परं विवदन्त्यः, "किं वयं तस्य विषये भाषामहे? अन्यासु कथासु समयं नयामः। यथा अस्य वियोगे समयो यथावत् गच्छति, तथैव अस्माकं च।" इति। किन्तु ताः गोप्यः शौरिणः क्रीडावचनानि, मनोज्ञानि वीक्षणानि, गतिम्, स्नेहपूर्णालिङ्गनानि च स्मृत्वा रुरुदुः। तासां दुःखं ज्ञात्वा, भगवान् सङ्कर्षणः, विविधोपायकुशलः, ताः कृष्णस्य हृद्यैः सन्देशैः सान्त्वयामास। स रमः, मधु-माधवयोः द्वौ मासौ तत्र स्थित्वा, रात्रिषु गोपीजनं हर्षयन् व्रजे रमामास। शशाङ्कपूर्णप्रभया सिक्ते निशि, निशापद्मगन्धवायुसंवीजिते, स भगवान् यमुनातटवनेषु, स्त्रीगणैः सेव्यमानः, क्रीडामकरोत्। तत्र, वरुणस्य प्रेषणेन, वारुणी देवी वृक्षकुहरात् निर्गत्य, गन्धेन सर्वं वनं पूरयन्ती, समुपागच्छत्। बलरामः तस्याः मधुप्रवाहगन्धं वातेन आनितं सुघ्राण, तत्र गत्वा गोपीभिः सह जिह्वया पानं चकार। गन्धर्वैः गीतं गायमानैः, सुस्त्रीवृते मण्डले, गजपतिरिव इन्द्रः स्त्रीगणैः परिवृतः, स भगवान् रमामास। तदा दिवि दुन्दुभ्यः ननादुः, पुष्पवृष्टिः प्रहर्षेण अभवत्, गन्धर्वर्षयश्च रामस्य कर्म प्रशशंसुः। स्त्रियः तस्य लीलां गायन्त्यः, हलायुधः वनान्तरेषु मदोन्मत्तः प्रमदया चञ्चललोचनः विचचार। स माल्येन, एककुण्डलेन, मदमत्तः, वैजयन्त्या विभूषितः, प्रसन्नपद्ममुखः, स्वेदबिन्दुभिः हिमवदिव शोभमानः बभूव। अथ भगवान् जलक्रीडायै यमुनां आह्वयामास, किन्तु बलरामः मदोन्मत्तः स्ववचनं न स्मरन्, नदीं पुनः पुनः आहूतवान्। सा न समुपेत्य, स कुपितः हलाग्रेण नदीं ससार, "पापे, मया आहूता त्वं न समुपेत्य; हलाग्रेण त्वां नयामि, यया त्वं स्वेच्छया विचरसीति" इति चोवाच। एवं तया तिरस्कृता, भीता सा यमुना, कम्पमानवाचा, यदूनन्दनस्य पादयोः पतित्वा, "राम, राम, महाबाहो, तव वीर्यं न जानामि, येनैकांशेन भूः धार्यते। भगवन्, त्वां न वेदित्वा अपराधं कृतवत्यहम्; त्वं भक्तवत्सलः, जगन्नाथः, शरणागतां मां क्षमस्व" इति प्रार्थयामास। ततः भगवत् बलरामः तया प्रार्थितः, यमुनां मुमोच; स गोपीभिः सह सलिलेषु स्नात्वा, गजपतिरिव स्त्रीगणैः परिवृतः रमामास। क्रीडायाः अन्ते, जलात् निर्गत्य, स्त्रीभ्यः शोभनानि भूषणानि, रम्यं च हारं दत्तवान्। नीलाम्बरं सुवर्णमाल्यं च धारयन्, विभूषितः, सुगन्धितः, गजेन्द्रपतिरिव विश्रान्तमकार्षीत्। अद्यापि, नृप, यमुनाया बलरामेन आकृष्टस्य मार्गः दृश्यते, यः बलस्य अनन्त्यं सूचयति। एवं स भगवान् एकाकी व्रजे रजनीं व्यतीत्य, व्रजस्त्रीणां माधुर्ये मनः आकृष्टमकरोत्। शुक उवाच—एवं रमः नन्दव्रजं गतः सन्, करुषराजः, न जानन् यः वासुदेवः स भगवान्, दूतं कृष्णाय प्रेषयामास—"अहमेव वासुदेवः" इति। बालकैः सम्बोधितः—"त्वमेव वासुदेवः, जगन्नाथः, अव्ययात्मा" इति—कृष्णः स्वात्मानं चिन्तयामास। मोहितः स करुषपतिः, बालवत्, बुद्धिहीनः, कृष्णस्य अगम्यकर्मणः दूतं प्रेषयामास, यथा बालः द्वारकायां अन्यस्मै प्रेषयेत्। स दूतः द्वारकाम् आगत्य, सभां प्रविश्य, कमललोचनं कृष्णं सभायाम् उपविष्टं सम्बोध्य, राजाज्ञां निवेदयामास—"अहमेवैकः वासुदेवावतारः, अन्यो नास्ति। प्राणिनां कृपया अवतीर्णः अस्मि। त्वं मम मिथ्याभिमानं त्यज।" "ममैव चिह्नानि ये त्वया धार्यन्ते, सात्मतः, तानि त्वं अज्ञानात् धारयसि। तानि त्यक्त्वा मयि शरणं व्रज; अथवा, युद्धं देहि।" एवं पौण्ड्रकस्य गर्वितवचनानि श्रुत्वा, उग्रसेनादयः सभासदः सस्मितध्वनिं कृतवन्तः। श्रीभगवानपि हास्यपूर्वकं दूताय प्रोवाच—"मूढ, येन त्वं गर्वसे, तानि चिह्नानि अहं त्यक्ष्यामि।" "त्वं हतशिराः, वयांसि, काकैः, शृगालैश्च परिवृतः, शयानः, श्वानानां शरणं यास्यसि।" एवं दूतः सर्वं नृपतये निवेद्य, कृष्णः स्वरत्नरथमारुह्य काशीं जगाम। पौण्ड्रकः महाबाहुः, कृष्णस्य आगमनं श्रुत्वा, शीघ्रं द्विभिः अक्षौहिणीभिः सह नगरात् निर्गतः। काशिपतिश्च पौण्ड्रकस्य सखः, त्रिभिरक्षौहिणीभिः सह, तं द्रष्टुम् अगच्छत्। स पौण्ड्रकः शङ्खचक्रगदाधनुः, श्रीवत्सलाञ्छनः, कौस्तुभमणिना, वनमालया च शोभितः; पीताम्बरधारी, गरुडध्वजः, मणिमुकुटभूषितः, मकरकुण्डलदीप्तिमान्। स हरिः, तम् आत्मनः सदृशं वेशं दृष्ट्वा, नटनाट्यवद्, सस्मितम् अतीव बभूव। तदा शत्रुराजानः, शूलगदापरिघशक्तितोमरासनिपुणैः, हरिं समभिद्रवन्तः। श्रीकृष्णः अपि पौण्ड्रककाशिपतिभ्यां सह सैन्यं—गजैः, रथैः, अश्वैः, पदातिभिश्च युक्तम्—मुसलखड्गचक्रबाणैः, यथा युगान्ताग्निः सर्वान् भक्षयेत्, तद्वत् संक्षिप्य विनाशयामास। तद् रणभूमिः, गजाश्वोष्ट्रखरनरशरीरैः, योधैः भग्नैः छिन्नैश्च, श्मशानवत्, वीराणां रमणीयं, भयङ्करं च, प्रजापतेः क्रीडाभूमिव बभूव।