गोप्यः स्नेहसिक्तहृदयाः कृष्णस्य स्मरणं कृत्वा, तं पृष्टवत्यः — "सः स्वजनान् पितरं मातरं च स्मरति वा? एकवारमपि सः मातरं द्रष्टुं आगच्छति वा? अथवा सः बलभुजः अस्माकं सेवां स्मरति वा?" ताः पुनः दाशार्हं प्रति व्यजिज्ञपुः — "भगवन्, यस्य कृते त्वं मातरं पितरं भ्रातृन् पतिं पुत्रान् भगिन्यः च — प्रियतमान् स्वजनान् — त्यक्त्वा गतः, तस्य स्मरणं करोति वा?" सः कृष्णः आकस्मात् ताः स्त्रियः त्यक्त्वा, स्नेहबन्धं छित्वा, निर्गतः। अतः ताः स्त्रियः चिन्तयन्त्यः — "स्त्रीभिः तस्य वचनं विश्वासनीयम् कatham?" नगरस्य विदुषीः स्त्रियः अपि तस्य चञ्चलस्य कृतघ्नस्य वचनं कथं स्वीकुर्युः? तथापि तस्य रम्यकथाभिः, हास्यैः, कटाक्षैः, निश्वासैः मोहिताः, तं प्रीत्या स्वीकुर्वन्ति। गोप्यः पुनः उवाचुः — "हे गोपाङ्गनाः, तस्य विषये वार्ता किमर्थम्? अन्यं विषयं कथाम। तस्य अनुपस्थितौ कालः यथा अस्माकं गच्छति, तस्य अपि तथा गच्छति वा?" एवं कृष्णस्य लीलावचनानि, रम्यकटाक्षान्, गमनानि, प्रेमालिङ्गनानि स्मृत्वा, गोप्यः शोकसागरं प्रविश्य, अश्रूणि मुमुचुः। ततः भगवान् सङ्कर्षणः, यदुवाक्यविनिपुणः, कृष्णस्य हृदयस्पर्शिन्या संदेशेन ताः गोप्यः सान्त्वयामास। रामः तत्र मधु-माधवयोः द्वौ मासौ स्थित्वा, रात्रिषु गोप्यः आनन्दं दत्तवान्। पूर्णचन्द्रप्रभया स्नातः, रात्रिसुरभिलोटसगन्धेन वातेन आलिङ्गितः, यमुनातीरवने स्त्रीसमूहैः सेव्यमानः, भगवान् रममाणः आसीत्। वरुणस्य प्रेषितया वरुण्या देव्या वृक्षकुठारात् निर्गत्य, तस्य सुरभिः सर्वं वनं पूरयामास। बलः मधुमधुरगन्धं वातेन नीतं गृहीत्वा, तत्र गत्वा स्त्रीभिः सह जिह्वया मधु पानं कृतवान्। गन्धर्वाः गीतानि गायन्तः, स्त्रीपरिवृतः, गजपतिरिव इन्द्रः, भगवान् रममाणः आसीत्। आकाशे ढक्काः निनादिताः, पुष्पवृष्टिः हर्षेण जातः, गन्धर्वाः ऋषयः च रामस्य कर्मणि स्तुतिं कृतवन्तः। स्त्रियः तस्य लीलां गीतवन्तः, हलायुधः वनानि मदोन्मत्तः, चञ्चललोचनः, विचरन् आसीत्। मालया, एककुण्डलेन, मदोन्मत्तः, वैजयन्तीमालया, हसितपद्ममुखेन, हिमशकलाभिः स्वेदबिन्दुभिः अलङ्कृतः, भगवान् आसीत्। भगवान् यमुनां जलक्रीडायै आह्वयामास, परं मदोन्मत्तः, स्ववचनं विस्मृत्य, नदीं आह्वयामास। सा न आगच्छति, तदा क्रुद्धः, हलस्य अग्रेण तां तर्षयामास — "हे पापे, मम आह्वानं तत्त्वा न आगच्छसि; हलाग्रेण तव गमनं करिष्यामि।" एवं तर्जितः, भीता, यमुना कम्पमानवचनं यदुपुत्रं प्रति उवाच, तस्य पादयोः पतिता। "हे राम, राम, बलभुजः, तव वीर्यं न जानामि, जगन्नाथ, यस्य अंशेन भूमिः धृता।" "भगवन्, तव परमात्मस्वरूपं न जानामि; विश्वात्मन्, भक्तमित्र, तव शरणं प्राप्ता, क्षमस्व।" ततः भगवत् बलः, निवेदितः, यमुनां मुक्त्वा, स्त्रीभिः सह जलं स्नातवान्, गजपतिरिव गजाङ्गनाभिः। सुखेन रम्य जलात् निष्क्रान्तः, स्त्रीभ्यः भूषणानि रम्यं मालां च दत्तवान्। नीलवस्त्रं सुवर्णमालां धारयित्वा, सुन्दरः, अलङ्कृतः, अनुलेपनयुक्तः, गजपतिरिव इन्द्रः विश्राम्यति। यमुनाया बलद्रवणमार्गः अद्यापि दृश्यते, बलस्य अनन्तवीर्यं सूचयन्। एवं रात्रिः सर्वा रामस्य एकान्तेन व्रजे व्यतीता, व्रजस्त्रीणां मधुर्येण मनः आकर्षितम्। शुकः उवाच — यदा रामः नन्दव्रजं गतः, तदा कारुषराजः कृष्णं प्रति दूतं प्रेषितवान्, न जानन् यः वासुदेवः, इत्युक्त्वा — "अहं वासुदेवः।" बालैः संबोधितः — "त्वं वासुदेवः, भगवान् अवतीर्णः, जगद्धाता," कृष्णः आत्मनं अच्युतं मन्यते। मूढः राजा, बालवत्, बुद्धिहीनः, कृष्णं प्रति दूतं प्रेषयामास, यथा बालः द्वारकायां अन्यं प्रति। दूतः द्वारकां आगत्य, सभां प्रविश्य, पद्मनयनं कृष्णं प्रति राजवचनं निवेदितवान्। "अहं वासुदेवः अवतारः, अन्यः नास्ति। जीवेषु करुणया अवतीर्णः। त्वं मम मिथ्याभिमानं त्यज।" "मम चिन्हानि यानि त्वं अज्ञानात् धारयसि, हे सात्वत, तानि त्यज, मम शरणं व्रज, अथवा युद्धं दत्त्वा।" शुकः उवाच — पौण्ड्रकस्य गर्वितं, बुद्धिहीनं वचनं श्रुत्वा, उग्रसेनः सभासदः च हसन्तः। भगवान्, हास्यवाक्यानुसारं, दूतं प्रति उवाच — "मूढ, तव गर्वकारणानि चिन्हानि त्यक्ष्यामि।" "त्वं भूमौ शयानः, मुखं आवृत्य, गृध्रैः, काकैः, शृगालैः परिवृतः, श्वपदेषु शरणं गमिष्यसि।" एवं दूतः सर्वं अपमानं स्वामी प्रति निवेद्य, कृष्णः रथं आरोह्य काश्यां प्रस्थितवान्। पौण्ड्रकः, महारथी, कृष्णस्य आगमनं श्रुत्वा, शीघ्रं नगरेण निर्गत्य, द्वाभ्यां सेनाभ्यां सह। काशिराजः, पौण्ड्रकस्य मित्रः, त्रीभिः सेनाभिः अनुगत्य, पौण्ड्रकं अपश्यत्। सः शङ्खचक्रगदाधनुः श्रीवत्सलक्षणः, कौस्तुभमणिना वनमालया च भूषितः। पीतवस्त्रधारी, गरुडध्वजः, मणिमुकुटभूषितः, मकरकुण्डलदीप्तः। तम् आत्मनः रूपं अनुकरणं कृत्वा, नाट्ये नटस्य इव, हरिः हसितं कृतवान्।