सौभाग्येन दुरात्मा कंसो हतः, सौभाग्येन मित्राणि विमुक्तानि, सौभाग्येन शत्रून् विजित्य सुदृढे दुर्गे त्वया आश्रयः कृतः इति गोप्यः प्रहर्षेण बलरामस्य आगमनं दृष्ट्वा हसित्वा पप्रच्छुः—"कच्चित् कृष्णः स नगरस्त्रीणां प्रियः सुखेन वर्तते?" ताः पुनः स्नेहसम्भ्रमवशाद् पृच्छन्त्यः—"कच्चित् स बान्धवान्, पितरौ, जननीं च स्मरति? कदाचिद् एकवारमपि स मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति? उत वा स महाबाहुः अस्माकं सेवां स्मरति?" ताः पुनः बलरामं दाशार्हं सम्बोध्य पप्रच्छुः—"यस्मात् त्वया, भगवन्, मातरं, पितरं, भ्रातॄन्, पतिं, पुत्रान्, भगिन्यः च—स्वजनान् परित्यज्य अस्मान् अपि त्यक्तवान्, तस्य किमर्थं?" "सः अस्मान् स्नेहस्य बन्धनानि छित्वा सहसा निर्गतः, तादृशः कथमस्त्रियः विश्वास्यः स्ववचने?" "नगरस्त्रियः किमर्थं तस्य वचनानि गृह्णन्ति, यः अनिश्चितः अकृतज्ञः च? ताः तु तस्य रम्यकथाभिः, स्मितैः, वीक्षितैः, निश्वासैः च मोहिताः स्नेहवशेन तं गृह्णन्ति।" "किं वयं तस्य विषये कथयामः? अन्यद् एव वदामः। यदि अस्य वियोगे समयः यथा अस्माकं तथा तस्य अपि गच्छति, तर्हि कथं वा?" इत्येवं ताः, शौरिणः क्रीडावचनानि, मनोहरदृष्टयः, गतयः, आलिङ्गनानि च स्मृत्वा, अश्रूणि मुमुचुः। भगवान् सङ्कर्षणः, नानाप्रकारसम्भाषणपाटवः, ताः कृष्णस्य सन्देशैः सान्त्वयामास। तत्रैव रामः मधु-माधवयोः द्वौ मासौ स्थित्वा, रात्रिषु गोपीजनं प्रमोदितवान्। पूर्णचन्द्रप्रभया सिक्ते, निशापद्मगन्धवायुसंवहिता या यमुना-तीरवनलता, तत्र स गोपीवृन्दैः परिवृतः रममाणः, सुरासम्प्रेषिता वारुण्या वृक्षकन्दरात् निर्गता, तस्य सुरभिणा गन्धेन सर्वं वनं पूरितम्। बलरामः तं मदुगन्धं वायुसंवाहितं जिघ्रन्, तत्र गोपीभिः सह जिह्वया पिबन् रममाणः। गन्धर्वैः गीतं गायमानैः, सुन्दरीभिः परिवृतो गजपतिरिव इन्द्रः, रममाणः, आकाशे दुन्दुभ्यः निनदन्ति, पुष्पवृष्टिः प्रहर्षेण पतति, गन्धर्वर्षयः रामस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। तस्य कृत्यानि स्त्रियः गायन्त्यः, हलायुधः क्रीडारसवशात् मदोन्मत्तः, अस्थिरलोचनः, हारकेयूरमाल्यविभूषितः, एककुण्डलधरः, वैजयन्तीमाल्यधरः, हसितपद्ममुखः, हिमकण्ठितस्वेदबिन्दुभिः शोभितः। भगवान् जलक्रीडार्थं यमुनां आहूतवान्, परन्तु मदोन्मत्तः स्ववचनं न स्मरन्, नदीं आह्वयत्। सा अनागतायाम्, कोपात् हलाग्रेण ताम् आकृष्य उवाच—"पापे, मया आहूता त्वया न आगता; अतः त्वां हलाग्रेण नयामि, यथेष्टं भ्रममाणाम्।" एवं तया तिरस्कृता, भीता यमुना कम्पमानवाचा, यदुपुत्रस्य पादयोः पतित्वा, उवाच—"राम, राम, महाबाहो, न जानामि तव वीर्यं, येनैकांशेन पृथिवी धार्यते। भगवन्, त्वां न जानन्त्या मया अपराधः कृतः; त्वं भक्तवत्सलः, विश्वात्मा, त्वां शरणं प्रपन्ना अस्मि, क्षन्तव्योऽहम्।" ततः बलरामः तस्य प्रार्थनया यमुनां मुक्त्वा, गोपीभिः सह वारिणि स्नात्वा, गजपतिरिव स्त्रीगजैः सह क्रीडितवान्। क्रीडायाः पश्चात्, सलिलात् निर्गत्य, गोपीभ्यः भूषणानि सुमाल्यं च दत्तवान्। नीलाम्बरपीतहारधारी, सुस्निग्धाङ्गरागविलेपितः, गजपतिरिव विश्रान्तः। अद्यापि, राजन्, या यमुनाया आकर्षणपथः बलस्य बलदर्शनाय दृश्यते। एवं बलरामः व्रजे एकाकी रात्रौ गोपीमाधुर्यवशात् रममाणः, रजनीं निनयत्। शुक उवाच—एवं रामे नन्दव्रजं गते, करुषराजः कृष्णस्य विषये न जानन् यः स वासुदेवः, दूतं प्रेषयामास—"अहं वासुदेवः।" बालकैः संबोधितः—"त्वं वासुदेवो भगवान्, जगदधीशः," कृष्णः आत्मानं अव्ययं मन्यते। मोहितः स राजा, बालवत्, बुद्धिहीनः, कृष्णस्य अगम्यकर्मणः दूतं प्रेषयामास, यथा बालः द्वारकायां अन्यस्मै प्रेषयेत्। दूतः द्वारकां प्राप्त्वा, सभायां प्रविश्य, पद्मनयनं कृष्णं नृपवाक्यं न्यवेदयत्—"अहमेव वासुदेवावतारः, अन्यो नास्ति। लोकानुग्रहार्थं अवतीर्णः अस्मि। त्वं मिथ्याविभूतिम् उत्सृज्य मम शरणं व्रज, अथवा युद्धं देहि। यानि चिन्हानि त्वया धार्यन्ते, तानि मम एव, त्वं अविद्यया धारयसि, तानि त्यज वा, वा मम शरणं व्रज, अथवा युद्धाय मा प्राप्नुहि।" श्रीशुक उवाच—एवं पौण्ड्रकस्य गर्वितवचः श्रुत्वा, उग्रसेनादयः सभासदः प्रहसन्तः उच्चैः अपि हसितवन्तः। भगवान् कृष्णः, हास्यपर्यायं श्रुत्वा, दूतं प्रति उवाच—"मूढ, येन त्वं गर्वं करोति, तानि चिन्हानि त्यक्ष्यामि।" "त्वं हतः, मूर्ध्नि पतितः, गृध्रकाकशृगालैः परिवृतः, श्वपचेषु ते शरणं भविष्यति।" इति। स दूतः सर्वं तिरस्कारवचनं स्वामिने निवेद्य, कृष्णः रथमारुह्य काश्यां प्रस्थितवान्। पौण्ड्रकः महारथः, कृष्णस्य आगमनं ज्ञात्वा, शीघ्रं नगरीं निर्गत्य, द्वाभ्यां चत्वर्यां च सैन्यगणैः सह प्रस्थितः। काशिराजः, पौण्ड्रकस्य मित्रः, त्रिभिः सैन्यगणैः अनुगम्य, पौण्ड्रकं ददर्श। सः शङ्खचक्रगदाधनुः, श्रीवत्सलाञ्छनः, कौस्तुभमणिविभूषितः, वनमाल्यालङ्कृतः बभूव।