सर्वे गोकुलस्थाः, राधा रामं सस्नेहं पप्रच्छुः—“हे राम, किम् सर्वे बान्धवाः कुशलिनः? किम् त्वं स्वपत्नीभिः पुत्रैः च सह अस्मान् स्मरसि?” ततोऽन्ये गोकुलवासिनः हर्षिताः रामं दृष्ट्वा हसन्तः पप्रच्छुः—“सौभाग्येन कंसः दुर्जनः हतः; सौभाग्येन तव मित्राणि विमुक्तानि; सौभाग्येन त्वं शत्रून् विजित्य दृढे सुरक्षिते स्थले आश्रयः प्राप्तः। किम् कृष्णः, नगरनार्याः प्रियः, सुखेन जीवति?” अन्याः गोप्यः पप्रच्छुः—“किम् सः बान्धवान्, पितरौ च स्मरति? किम् कदाचित् मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति? अथवा सः महाबाहुः अस्माकं सेवां स्मरति?” ताः पुनः सस्नेहं पप्रच्छुः—“हे दाशार्ह, यस्य कृते त्वं मातरं, पितरं, भ्रातृन्, पतिं, पुत्रान्, भगिनीः च, सर्वान् प्रियान् बान्धवान् उत्सृज्य गतः, तस्य त्वं किं वचनं विश्वसनीयम्? सः अकस्मात् अस्माकं स्नेहबंधनानि छित्वा गतः। कथं स्त्रियः तं विश्वसन्ति?” ताः पुनः विवेचयन्त्यः अवदन्—“नगरनार्यः बुद्धिमत्यः कथं तस्य अनिश्चितस्य कृतघ्नस्य वचनं स्वीकुर्युः? तथापि तस्य रम्यकथाभिः, हासैः, दृष्टिभिः, निश्वासैः मोहिताः, तं स्वीकुर्वन्ति, कामातुराः। किं तस्य विषये वयं गोप्यः कथयामः? अन्यं विषयं आलोकयामः। तस्य वियोगे कालः यथा अस्माकं गच्छति, तस्य अपि तथा गच्छति चेत्।” सर्वाः गोप्यः, शौरिणः क्रीडावचनानि, मनोज्ञदृष्टयः, गतीः, आलिङ्गनानि च स्मरन्त्यः, अश्रूणि मुमुचुः। तदा भगवान् सङ्कर्षणः, बहुविधैः सांत्वनैः, कृष्णस्य सन्देशैः, हृदयस्पर्शैः वाक्यैः ताः गोप्यः आश्वासयामास। द्वौ मासौ—मधुश्च माधवः—रामः गोप्यः रात्रिषु आनन्दयन् नन्दग्रामे अवतिष्ठत्। पूर्णचन्द्रप्रभया स्निग्धः, रात्रिकुमुदगन्धः वायुनाऽनितः, यमुनातटवनान्तरे, गोप्यः समवेत्य, तं सेवमाना, रममाणः रामः आसीत्। तत्र वरुणस्य प्रेषितया वरुण्या, वृक्षगुहात् निर्गत्य, तस्य सुरभिः सर्वं वनं व्याप्नोत्। बलरामः मधुरगन्धं वायुनाऽनितं गृहीत्वा, गोप्यः सह तत्र आगत्य, जिह्वया मधु पिबन् रममाणः। गन्धर्वाः गीतानि गायन्तः, सुन्दर्यः वृत्ते रम्ये समन्तात् स्थिताः, गजपतिरिव इन्द्रः गजसमूहे, बलरामः रममाणः। आकाशे मृदङ्गनिनादः, पुष्पवृष्टिः, गन्धर्वाः ऋषयः च रामस्य कर्मणि स्तुतिं कृतवन्तः। गोप्यः तस्य लीलाकथाः गायन्त्यः, हलायुधः वनानि मदोन्मत्तः, स्नेहात् चञ्चलदृष्टिः विचचार। मालया, एककुण्डलेन, मदेन, वैजयन्तीमालया, हसितपद्ममुखेन, शीतकण्ठैः श्वेताभिः बिन्दुभिः शोभितः, भगवान् रममाणः। तदा यमुनां जलक्रीडायै आह्वयन्, परं मदेन स्ववचनं विस्मृत्य, नदीं आह्वयामास। सा न आगता, तदा क्रुद्धः, हलस्य अग्रेण तां आकर्षन्, उवाच—“हे पापे, मम आह्वानं अवमृत्य, यत्रेच्छया चरसि, हलस्य अग्रेण त्वां नयामि।” इत्युक्ता, भयात् कम्पमानया, यमुनया, यदुसुतस्य चरणे पतित्वा, राजा, त्रस्तवचनानि प्रोक्ता। “हे राम, महाबाहो, तव वीर्यं न जानामि, यस्य अंशेन पृथिवी धृतः। हे प्रभो, क्षमस्व, मम तव परमात्मत्वं न ज्ञातम्; हे विश्वात्मन्, भक्तसखा, त्वं शरणं गतम्।” ततः बलरामः यमुनां विमुक्त्वा, गोप्यः सह जलं स्नात्वा, गजपतिरिव गजस्त्रीभिः रममाणः। जलात् निर्गत्य, गोप्यः उत्तमाभरणानि, रम्यं मालां च दत्तवान्। नीलवस्त्राणि, सुवर्णमालां धारयन्, सुस्नातः, सुशोभितः, इन्द्रः गजपतिरिव विश्रान्तः। अद्यापि, राजन्, यमुनायाः बलस्य मार्गः दृश्यते, अनन्तवीर्यस्य सूचनायै। एवं, रामः एकाकी वृजे रजनीं गोप्यः मधुर्ये मनः आकर्ष्य रममाणः। शुकः उवाच—रामः नन्दव्रजं गतः सति, करुषराजः कृष्णं प्रति दूतं प्रेषितवान्, न जानन् सः वासुदेवः भगवान्, “अहं वासुदेवः” इति वदन्। बालैः संबोधितः—“त्वं वासुदेवः, भगवान् अवतारः, जगदाधिपः”—कृष्णः आत्मानं अच्युतं मन्यते। मूढः राजा, बालवत्, अज्ञानात्, कृष्णं प्रति दूतं प्रेषितवान्, यथा बालः द्वारकायां अन्यं प्रति। दूतः द्वारकां गत्वा, सभायां प्रवेश्य, पद्मनयनं कृष्णं प्रति राजसन्देशं अवदत्—“अहं एव वासुदेवावतारः, अन्यः नास्ति; लोकानुग्रहाय अहं अवतरितः; त्वं मिथ्याभिमानं त्यज।" "यानि चिन्हानि मम, तानि त्वं अज्ञानात् धारयसि, हे सात्वत; तानि त्यज, मम शरणं गच्छ, अथवा युद्धं देहि।” शुकः उवाच—पौण्ड्रकस्य गर्वयुक्तं वाक्यं श्रुत्वा, उग्रसेनः सभ्याश्च, हास्यं कृतवन्तः। भगवान् कृष्णः, हास्यवाक्यानुसारं, दूतं प्रति उवाच—“मूढ, तानि चिन्हानि त्यजामि, येन त्वं एवमस्ति।” “त्वं तत्र शयानः भविष्यसि, मुखं आवृतम्, गृध्रैः, काकैः, शृगालैः परिवृतः; तव शरणं श्वानः भविष्यन्ति।” दूतः, तानि निन्दावचनानि स्वमहोदयाय निवेद्य, कृष्णः रथं आरोह्य काश्याः प्रति प्रस्थितवान्। पौण्ड्रकः, महाबलरथी, कृष्णस्य आगमनं ज्ञात्वा, शीघ्रं नगरीं त्यक्त्वा, द्वौ सेनाविभागौ सह प्रस्थितः। काशिराजः, पौण्ड्रकस्य मित्रः, त्रिभिः सेनाविभागैः अनुगम्य, पौण्ड्रकं ददर्श, राजन्।