गोपाः, श्रीदाशार्हं जगन्नाथं तस्य भ्राता च, सदा रक्षेत्याशिषं प्रार्थयन्तः, तं स्वाङ्के समारोप्य, आलिङ्ग्य, अश्रुभिः नेत्रोत्पन्नैः स्नापयन्ति। ततः श्रीकृष्णः, वृद्धान् गोपान् यथाक्रमं—यथावयः, यथामित्रं, यथासम्बन्धं—आसीनान् सन्मान्य नमस्कृत्य, समीपस्थैः गोपालकैः हास्यैः, हस्तग्रहणैः, अन्यैः चेष्टाभिः सहितः, सुखासीनः सन्न, तेषां गोपालानां कुशलं पृच्छति। तदनन्तरं सः, स्नेहसिक्तया कण्ठगद्गदया वाचा, तेषां स्वजनानां च कुशलं पृच्छति, यतः सर्वे भाराः तेषां श्रीकृष्णे पद्मनयनायां निहिताः। गोपाः पृच्छन्ति—"हे राम, सर्वे स्वजनाः कुशलिनः किम्? त्वं पत्न्याः पुत्रैः सह अस्मान् स्मरस्येव?" "सौभाग्येन दुष्टः कंसः हतः, सौभाग्येन मित्राणि विमुक्तानि, सौभाग्येन शत्रून् विजित्य सुरक्षिते स्थले स्थितः।" गोप्यः, रामस्य दर्शनात् हृष्टाः, हासन्त्यः पृच्छन्ति—"श्रीकृष्णः, नगरस्त्रीणां प्रियः, सुखेन वर्तते किम्?" "सः स्वजनान्, पितरौ स्मरति वा? एकदा अपि मातरं द्रष्टुम् आगमिष्यति वा? वा सः बलवान् अस्माकं सेवां स्मरति?" "यस्य कृते, हे दाशार्ह, त्वं मातरं, पितरं, भ्रातृन्, पतिं, पुत्रान्, भगिन्यः च, प्रियतमान् स्वजनान् परित्यज्य, गच्छसि?" "सः अस्मान् आकस्मात् त्यक्त्वा, स्नेहबंधनानि छित्वा, स्त्रीभिः कथं विश्वसनीयः स्यात्?" "नगरस्त्रियः, बुद्धिमन्तः, तस्य अस्थिरस्य कृतघ्नस्य वचनं स्वीकुर्वन्ति कथम्? तथापि, तस्य रम्यकथाभिः, स्मितैः, कटाक्षैः, निश्वासैः मोहिता, प्रेमरक्ताः तं स्वीकुर्वन्ति।" "अस्माकं तु, हे गोप्यः, तस्य विषये किम्? अन्यं विषयं चर्चयामः। समयः तस्य अनुपस्थितौ यथा अस्माकं गच्छति, यदि तस्यापि तथा गच्छति।" गोप्यः, श्रीशौरिणः क्रीडावचनानि, सुमधुरकटाक्षान्, गतिम्, स्नेहालिङ्गनानि स्मृत्वा, अश्रूणि मुमुचुः। ततः भगवान् संकर्षणः, विविधैः सान्त्वनपथैः निपुणः, श्रीकृष्णस्य सन्देशैः हृदयस्पर्शैः ताः सान्त्वयति। तत्र रामः द्वौ मासौ—मधुं माधवं च—नन्दग्रामे स्थित्वा, गोप्यः रात्रिषु आनंदितवान्। पूर्णचन्द्रप्रभया स्नातः, रात्रिजलपद्मगन्धवायुनि, यमुनातटे कुसुमवनान्तरे, स्त्रीगणैः सेवितः, रमते। ततः वरुणेन प्रेषिता वरुणी, वृक्षकुहरात् निर्गम्य, तस्य गन्धेन सर्वं वनं पूरयति। बलरामः, मधुधारागन्धं वातेन आगतम् श्वास्य, तत्र गत्वा, गोप्यः सह जिह्वया पानं करोति। गन्धर्वाः गीतानि गायन्ति, सुन्दरीभिः स्त्रीभिः परिवृतः, गजपतिरिव इन्द्रः, रमते। आकाशे मृदङ्गध्वनिः, पुष्पवृष्टिः, गन्धर्वाः ऋषयः च रामस्य कर्मणि स्तोत्रं कुर्वन्ति। गोप्यः तस्य लीलां गायन्त्यः, हलायुधः मृगयुं विचरन्, प्रमुदितः, मदमत्तः, स्फुरितनयनः। हारमेककुण्डलयुक्तः, मदमत्तः, वैजयन्तीमालया भूषितः, स्मितपद्ममुखः, स्वेदबिन्दुभिः हिमसदृशः शोभितः। भगवान् जलक्रीडायै यमुनां आह्वयति, किन्तु बलरामः, मदमत्तः, स्ववचनं विस्मृत्य, नदीं पुकारति। सा न आगता, तदा कुपितः, हलाग्रेण नदीं आकर्षति, "हे पापिनी, मम आह्वानं विहाय यथेष्टं भ्रमसि, हलाग्रेण तव मार्गं दास्यामि।" इति ताम् उपालभ्य, भीता यमुना, यदुपुत्रस्य पादयोः पतित्वा, कम्पमानया वाचा वदति—"हे राम, महाबाहो, तव वीर्यं न जानामि, येन भूमिः एकांशेन धृता।" "हे प्रभो, मम अज्ञानात् तव परमात्मत्वं न ज्ञातम्, विश्वात्मन् भक्तवत्सल, तव शरणं प्रपन्ना, मां क्षमस्व।" ततः बलरामः, अनुरोधात्, यमुनां मुक्त्वा, गोप्यः सह जलक्रीडां कृत्वा, गजेन्द्रः स्त्रीगजैः सह यथा, स्नातः। जलात् निर्गम्य, वायौ, गोप्यः दिव्याभरणानि, सुन्दरमालां च ददाति। नीलवस्त्रं सुवर्णमालां धारयन्, भद्रं भूषितः, सुरभिः, इन्द्रः गजपतिरिव विश्राम्यति। अद्यापि, हे राजन्, यमुनाया बलरामेन आकृष्टः मार्गः दृश्यते, यथा तस्य अनन्तबलं सूचयति। एवं, रात्रिः सर्वा, रामः वृजे एकाकी रममाणः, गोप्यः माधुर्येन तस्य मनः आकृष्टम्। शुकः उवाच—रामः नन्दव्रजं गतः सति, करुषराजः, श्रीकृष्णं न जानन् वासुदेवः इति, दूतं प्रेषयति—"अहं वासुदेवः।" बालकैः संबोधितः—"त्वं वासुदेवः, भगवान्, जगदाधिपः"—श्रीकृष्णः आत्मानं अव्ययं आत्मानं मन्यते। मोहितः करुषराजः, बालवत्, अज्ञानवान्, श्रीकृष्णं, यद् कर्मणां गूढं, दूतं प्रेषयति, यथा बालः द्वारकायां अन्यं प्रति। दूतः द्वारकां आगत्य, सभां प्रविश्य, पद्मनयनं श्रीकृष्णं राजसन्देशं वदति— "अहं एव वासुदेवावतारः, अन्यः नास्ति। प्राणिस्नेहात् अवतरितः। त्वं मिथ्या अभिमानं त्यज।" "मम चिह्नानि, यानि त्वं अज्ञानात् धारयसि, हे सात्वत, त्यज, मम शरणं गच्छ, अथवा युद्धं दिहि।" शुकः उवाच—पौण्ड्रकस्य गर्वयुक्तं अविवेकपूर्णं वचनं श्रुत्वा, उग्रसेनः सभ्याः च उच्चैः हास्यं कुर्वन्ति। भगवान्, हास्यवचनान् अनुसृत्य, दूतं प्रति वदति—"मूढ, यैः चिह्नैः त्वं गर्वं कुरुषे, तानि त्यक्ष्यामि।