श्रीशुक उवाच— हे कुरुपुङ्गव, भगवान् बलरामः प्रियसखीन् द्रष्टुम् उत्सुकः स्वेन रथेन नन्दस्य गोकुलम् अगच्छत्। तत्र गोकुलवासिभिः गोपैः गोपीभिश्च तं चिरकालं प्राप्तं समालिङ्ग्य, सः पितरौ प्रणम्य ताभ्यां हर्षपूर्णाभ्यां आशीर्भिः समन्वितः। तौ च तं स्वाङ्के स्थाप्य, आलिङ्ग्य, नेत्रजलबिन्दुभिः स्नपयन्तौ, “भगवन् दाशार्ह, त्वं च भ्राता च नः सदा रक्षेताम्” इत्युक्त्वा स्नेहेन तं समाश्वासयताम्। बलरामः च परम्परया वरिष्ठान् गोपान् स्वजन्याय वयसा च मैत्र्याऽनुरूपं विनयेन अभिवाद्य, तत्रोपविष्टः। ततः तं समीपं समागताः गोपाः हास्येन हस्तग्रहणादिभिः सख्यं प्रकटयन्तः सुखासीनं पप्रच्छुः। स च तान् तेषां कुलस्य च कुशलं स्नेहगद्गदया वाचा पप्रच्छ, यतः कृष्णे पद्मनयने सर्वे भाराः न्यस्ताः आसन्। ते चूचुः— “राम, सर्वे बान्धवाः कुशलिनः किल? त्वं स्वपत्नीपुत्रैः सह स्मरिष्यसि नः किम्?” “सौभाग्येन पापः कंसः हतः, सौभाग्येन बन्धवः विमुक्ताः, सौभाग्येन रिपून् जित्वा किल दुर्गे स्थिताः।” गोप्यश्च रामदर्शनानन्देन हसिताः पप्रच्छुः— “कृष्णः किम् आनन्देन नगरीनारीणां प्रियतमा अस्ति?” “सः स्वजनान्, पितरौ, स्मरति वा? कदा वा एकदा अपि मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति? वा, सः महाबाहुः अस्माकं सेवां स्मरति किम्?” “यस्मात् कारणात्, हे दाशार्ह, त्वं च भगवन् मातरं, पितरं, भ्रातॄन्, पतिं, पुत्रान्, भगिन्यश्च—सर्वान् प्रियजनान्—त्यक्तवान्?” “सः अस्मान् स्नेहबन्धनानि छित्त्वा सहसा गतः; कथं तस्य वचनं स्त्रीभिः विश्वस्येत?” “नगरस्त्रियो यद्यपि बुद्धिमत्यः, कथं तस्य चपलस्य कृतघ्नस्य वचांसि गृह्णीयुः? ताः तु तस्य रम्यकथाभिः, स्मितैः, विलोकनैः, निश्वासैः आकृष्टाः, प्रेम्णा तं गृह्णन्ति।” “किं वयं गोप्यः तस्य विषये वदेम? अन्यद् वदामः। सः यदि अस्मद्वियोगे कालः यथा अस्माकं तथा तस्य अपि गच्छति चेत्।” एवं शौरिणः क्रीडावचनानि, मनोहरदृष्टयः, गमनानि, आलिङ्गनानि स्मृत्वा गोप्यः अश्रूणि मुमुचुः। ताः श्रीसङ्कर्षणः नानाविधैः सान्त्वनप्रकारैः, कृष्णस्य सन्देशैः हृदयङ्गमैः, समाश्वासयत्। तत्र रामः मधु-माधवयोः द्वौ मासौ स्थित्वा, रात्रिषु गोपीजनानन्ददः अभवत्। पूर्णचन्द्रप्रभया स्नातः, वायुसंवाहितनिशिपुष्पगन्धः, यमुनातटे निकुञ्जेषु गोप्यः सेवमानाभिः परिवृतः रममाणः। तत्र, वरुणस्य प्रेरणया, वरुणीदेवी वृक्षकुह्यां निर्गत्य, तस्याः सुरभिः सर्वं काननं पूरयामास। बलरामः तस्याः मधुपानगन्धं वातेन आनीयमानं जिघ्रन्, तत्र गोप्यः सह जिह्वया मधु अपिबत्। गान्धर्वाः गायन्त्यः, रमणीयाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, गजपतिरिव इन्द्रः, रममाणः। दिवि दुन्दुभयः निनदन्ति, पुष्पवृष्टिः हर्षेण पतति, गान्धर्वाः मुनयश्च रामस्य कर्म प्रशंसन्ति। गोप्यः तस्य लीलाकथाः गायन्त्यः, हलायुधः प्रमदया मदोन्मत्तः, कम्पितलोचनः, वनेषु विचचार। सः हारकेयूरधारी, मत्तः, वैजयन्तीमालाविभूषितः, हसितपद्ममुखः, हिमकणवद्वलितस्वेदबिन्दुनिर्भासितः। भगवान् जलक्रीडायै यमुनां आह्वयामास; किन्तु स्ववचनं न स्मरन्, मदोन्मत्तः, नदीं पुनः पुनः आहूतवान्। सा न आगता इति कोपितः, हलस्य अग्रेण तां आकृष्य, “पापे! मया आहूयमाना त्वं न आगता; अतः हलाग्रेण त्वां नयामि, यथा इच्छसि तथा भ्रमसि” इति उवाच। एवं तया ताडिता, भीता यमुना, यदुसूनवे पद्मपतित्वा कम्पमानवाचा प्राह— “राम, राम, महाबाहो, तव वीर्यं न जानामि, यस्यैकांशेन भूमिः ध्रियते। भगवन्, तव परं स्वरूपं न जानन्त्या मया अपराधः कृतः; त्वं भक्तवत्सलः, विश्वात्मा, त्वां शरणं प्रपन्ना अस्मि, क्षमस्व।” ततः प्रार्थिता, श्रीबलरामः तां यमुनां मुमोच, सः जलं प्रविश्य गोप्यः सह गजपतिरिव स्त्रीगजैः स्नात्वा रममाणः। क्रीडित्वा, जलात् निर्गत्य, मुक्तवायौ, गोप्यः भूषणानि, शोभनमालां च दत्तवान्। नीलाम्बरधरः, सुवर्णमालाविभूषितः, सुवासितः, समलङ्कृतः, इन्द्र इव गजपतिः, विश्राम्यति स्म। अद्यापि, राजन्, बलस्य यमुनाकर्षणेन निर्मितः पन्थाः दृश्यते, अनन्तबलस्य सूचकः इव। एवं रात्रिः एकैव व्रजे व्यतीता, यत्र एकाकी रामः व्रजस्त्रीणां माधुर्ये मनः आकृष्टः संजगाम। एवं पञ्चषष्टितमेऽध्याये समाप्ते, षट्षष्टितमं प्रचक्रमे। श्रीशुक उवाच— यदा रामः नन्दव्रजं गतः, तदा करूषराजः न जानन् कि कृष्ण एव वासुदेवः, दूतं प्राहिणोत्— “अहं वासुदेवः।” बालकैः “त्वं वासुदेवः, भगवानवतरः, जगदधीशः” इत्युक्तः कृष्णः आत्मानं अव्ययात्मानं मनसि चकार। स मूढधीः राजा, शिशुवद् अज्ञः, कृष्णस्य गूढकर्मणः, यथा बालः द्वारकायां अन्यं प्रति दूतं प्रेषयेत् तथैव दूतं प्राहिणोत्। स दूतः द्वारकां गत्वा सभायां प्रविष्टः, पद्मनयनं कृष्णं सम्बोध्य, राजाज्ञां शशंस— “अहमेवैकः वासुदेवावतारः, अन्यो नास्ति; भूतानां कृपया अवतीर्णः। त्वं मिथ्याभिमानं त्यज।