राजा स्वपुरं प्रविवेश, यत्र पताकाभिः तोरणैश्च शोभितं मार्गसंरक्षिभिरुपेतं च, शङ्खदुन्दुभिध्वनिभिः नगरे जनैः सखिभिः द्विजातिभिश्च सस्नेहमभिनन्दितः। यः कश्चन प्रभाते उत्तिष्ठन् कृष्णस्य विजयम् शङ्करेण सह युद्धं च स्मरति, स कदापि पराजयं न प्राप्नोति। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे ‘अनिरुद्धानयनं’ नाम त्रयः षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच— हे कुरुश्रेष्ठ! बलरामः स्वमित्रदर्शनलालसः स्वारूढरथः नन्दगोकुलं जगाम। तत्र स गोपालैः गोप्यश्च दीर्घकालं समालिङ्गितः, तैः स्नेहविह्वलैः, पितरौ प्रणम्य ताभ्यां प्रहृष्टैः आशीर्वादितः। तौ च तमुत्सङ्गे निषण्णं परिष्वज्य नेत्रजलबिन्दुभिः सिक्तं कृत्वा, "भवान् च भ्राता च विश्वेश, सर्वदा नः पालयेताम्, हे दाशार्ह!" इति सस्नेहमूचतुः। बलरामः च स्वजन्यैः वृद्धैः गोपालैः यथायोग्यं यथावयः यथासख्यम् यथासंबन्धं च ततः प्रणम्य तान् सन्मानितवान्। ततः हासहस्तसम्भाषणैः तैः परिवृतः सुखोपविष्टः सन् बलरामः गोपालैः पृष्टः। स च तेषां गृहाणां च कुशलं पप्रच्छ, स्नेहेन कण्ठगद्गदः, यतो हि सर्वे भाराः कृष्णे पद्मनयनायां न्यस्ताः। ते गोपाः पप्रच्छुः— “हे राम! सर्वे स्वजनाः कुशलीनः किम्? भवान् भार्यापुत्रैः सह अस्मान् स्मरति वा?” “सौभाग्येन दुष्टः कंसः हतः, सौभाग्येन सुहृदः विमुक्ताः, सौभाग्येन शत्रूञ्जित्वा दुर्गे वससि।” गोप्यः अपि रामदर्शनसंप्रीता हसन्त्यः पप्रच्छुः— “कच्चित् कृष्णः, नगरस्त्रीप्रियः, सुखमास्ते?” “सः स्वजनान्, मातरं पितरं च स्मरति वा? एकदा अपि मातरं द्रष्टुम् आगमिष्यति वा? सः महाबाहुः अस्माकं सेवां स्मरति वा?” “यस्मादर्थं, हे दाशार्ह, त्वं भगवन् मातरं पितरं भ्रातॄन् पतिं पुत्रान् भगिनीश्च, स्वजनान् सर्वान् परित्यज्य गतः?” “सः अकस्मात् अस्माकं स्नेहानुबन्धं छित्वा गतः, तस्माद् नार्हति स्रीणां वचनपालनाय विश्वासः।” “नगरस्त्रियः अपि, यद्यपि बुद्धिमत्यः, कथं तस्य चपलस्य कृतघ्नस्य वचनं गृह्णीयुः? तथापि रम्यकथास्मितावलोकश्वासैः तेन मोहिताः, तं प्रेमविह्वलाः गृह्णन्ति।” “किं वा अस्माभिः तस्य विषये भाषणेन? अन्यद् वदामः। अस्य वियोगे यथा अस्माकं कालः गच्छति, तथैव तस्यापि वा गच्छति?” एवं शौरिस्मितविलासवचनावलोकनाङ्गसञ्चारालिङ्गनस्मृत्या गोप्यः अश्रूण्यवर्तयन्। भगवान् सङ्कर्षणः, नानाप्रकारसम्भाषणनिपुणः, कृष्णस्य सन्देशैः ताः सान्त्वयामास। तत्र रामः मधु-माधवयोः द्वौ मासौ स्थित्वा, रात्रिषु गोपीजनं हर्षयामास। पूर्णचन्द्रप्रभया स्नातः, निशापद्मगन्धवायुवाहितः, यमुनातटवनेषु स्त्रीगणैः सेव्यमानः रममाणः। तदा वरुणेन प्रेषिता वारुणी, वृक्षकुह्र्यात् निर्गता, तस्याः सुरभिः समग्रं वनं व्याप्य प्रववौ। बलरामः तस्याः मधुपानगन्धं वातेन नीतं जिघ्रन्, तत्र गत्वा स्त्रीभिः सह जिह्वया पानं चकार। गान्धर्वैः गीतानि गाय्यमानानि, सुस्त्रीवृतपरिवृतो गजराज इव, इन्द्रवत् रममाणः। दिवि दुन्दुभयः निनदन्ति, पुष्पवृष्टयः सन्ति, गान्धर्वमुनयश्च रामस्य कर्माणि स्तुवन्ति। स्त्रीभिः गीतकीर्त्यः, हलायुधः काननानि मदोन्मत्तः कम्पितलोचनः सञ्चरत्। मालया, एककुण्डलेन, मदोन्मत्तः, वैजयन्त्यालङ्कृतः, हसितपद्ममुखः, स्वेदबिन्दुभिः हिमकणैरिव शोभितः। भगवान् जलक्रीडायै यमुनाम् आह्वयामास, किन्तु स्ववचनं विस्मृत्य, मदोन्मत्तः नदीं समाह्वयत्। सा च न आगच्छति, तदा कोपितः हलायुधः शूलेन ताम् आकृष्य उवाच— “पापे! मया आहूतया त्वया माम् अवज्ञाय न आगतम्; शूलेन त्वां यत्रेच्छसि तत्र नयामि।” एवं तया तिरस्कृता, भीता यमुना कम्पमानवाचा यदुपुत्रस्य पादयोः पतिता— “हे राम! महाबाहो! नाहं तव वीर्यं जानामि, यस्यैकांशेन भूमिः धार्यते। भगवन्! त्वं मां क्षमस्व, न तव परं स्वरूपं अवेदिषम्; विश्वात्मन् भक्तवत्सल! त्वां शरणं गता अस्मि।” ततः प्रार्थितः, भगवाँश्च बलरामः यमुनां मुमोच, स्त्रीभिः सह जले स्नातः गजराज इव स्त्रीगजैः। रममाणः जलात् निर्गत्य, स्त्रीभ्यः भूषाः शोभनं हारं च दत्तवान्। नीलवसनः सुवर्णमाल्यधारी, सुस्नातः सुशीतलः, इन्द्रवद् गजमध्ये विश्रान्तः। अद्यापि, हे राजन्, यमुनायाः बलाकर्षितं मार्गं दृष्टुम् शक्नुमः, बलस्य अनन्तवीर्यप्रतिपादकमिव। एवं स रात्रिं व्रजे एकाकी रममाणः, व्रजस्त्रीसौम्यगुणानुरक्तचित्तः, व्यतीयाय। षट्षष्टितमोऽध्याय आरभ्यते। श्रीशुक उवाच— यदा रामो नन्दव्रजं गतः, तदा करूषराजः, न वेदन् वासुदेवं कृष्णं, दूतं प्रेषयामास— “अहं वासुदेवः” इति। बालकैः उक्तः— “त्वं वासुदेवः, अवतीर्णः जगदधीश्वरः” इति, कृष्णः आत्मानं अच्युतं मन्यते। मोहितः स राजा, बालवत् अज्ञानवान्, कृष्णस्य गूढकर्मणः, द्वारकायां बालकः इव अन्यं प्रति दूतं प्रेषयामास।