सैन्यविभागेन परिवृतः, उत्तमवस्त्राभरणैः भूषितः, स्वपत्नीया सह स्थितः, रुद्रेण सत्कृतः स राजा निर्गतः। स स्वराजधानीं प्रविष्टवान्, या पताकाभिः, द्वारैः, रक्षितचौरस्थानैः शोभिता, शङ्ख, तुर्य, मृदङ्गनिनादैः, नागरिकैः, मित्रैः, द्विजैः च स्वागतः। यः कृष्णस्य जयम् एवं शंकरस्य युद्धं प्रातः स्मरति, स कदाचित् पराभवम् न आप्नोति। इति दशमस्कन्धस्य द्वितीयार्धे अनिरुद्धाहरणं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीशुकः उवाच— हे कुरुश्रेष्ठ, भगवान् बलरामः, प्रियसखीन् द्रष्टुम् उत्सुकः, रथमारुह्य नन्दस्य गोकुलं गतवान्। तत्र गोपैः गोपिभिः च दीर्घकालम् आलिङ्गितः, यैः सन्दर्शनस्य अभिलाषः कृतः, रामः पितरौ प्रणम्य ताभ्यां सस्नेहम् आशीर्वादितः। तौ तम् गोदत्तं गोदत्तं आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णनेत्राभ्याम् स्नापयन्तौ, "त्वं च भ्राता च, हे दाशार्ह, सर्वदा अस्मान् रक्षताम्," इत्युक्त्वा तं गोदत्तं उपविष्टम् कृतवन्तौ। स तत्र स्थितान् वृद्धगोपान्, ये आयुः, मित्रता, सम्बन्धः चानुसारम् उपविष्टाः, ससम्मानम् प्रणम्य। ततः गोपपुरुषान् समीपगतान् हास्यं, हस्तग्रहणम्, अन्यैः च उपायैः सत्कार्य, सुखासीनम् रामम् पृच्छन्ति। स च तेषां तेषां कुशलम्, स्वपरिवारस्य च कुशलम्, स्नेहगद्गदया वाचा पृच्छति, यतः सर्वं भारम् कृष्णे, पद्मनयनः, न्यस्तम्। ते पृच्छन्ति— "हे राम, सर्वे बान्धवाः कुशलिनः? त्वं स्वपत्नीपुत्रैः सह अस्मान् स्मरसि वा?" "सौभाग्येन दुर्जनः कंसः हतः; सौभाग्येन मित्राणि मुक्तानि; सौभाग्येन शत्रून् जित्वा सुरक्षितं स्थानम् प्राप्तम्।" गोप्यः, रामस्य दर्शनात् हृष्टाः, हसन्त्यः पृच्छन्ति— "कृष्णः, नगरस्त्रीणां प्रियः, सुखेन वर्तते वा?" "सः स्वबान्धवान्, पितरौ, स्मरति वा? एकवारम् अपि मातरं द्रष्टुम् आगमिष्यति वा? वा सः बलवान् अस्माकं सेवां स्मरति वा?" "यस्यार्थे, हे दाशार्ह, त्वं मातरं, पितरं, भ्रातृन्, पतिं, पुत्रान्, भगिनीः च—प्रियतमान्—त्यक्तवान्।" "सः अकस्मात् गच्छन्, स्नेहबंधनं छित्वा, स्त्रीभिः कथं विश्वास्यः?" "नगरस्त्रियः, यद्यपि धीराः, कथं तस्य वचनम्, अस्थिरस्य, कृतघ्नस्य, स्वीकुर्युः? तथापि तस्य रम्यकथाभिः, स्मितैः, कटाक्षैः, निश्वासैः मोहिता, तं स्वीकुर्युः, प्रेमग्लानाः।" "किं अस्माकं कृष्णकथायाम्? अन्यद् वदामः। कालः तस्य अनुपस्थितौ यथा अस्माकं, तथा तस्य गच्छति वा?" ते शौरिणः क्रीडावचनानि, सुमधुरदृष्टिपातम्, गमनम्, प्रेमालिङ्गनानि स्मृत्वा, अश्रूणि मुमुचुः। भगवान् संकर्षणः, बहुविधैः सान्त्वनैः निपुणः, हृदयस्पर्शैः कृष्णस्य संदेशैः ताः गोप्यः सान्त्वितवान्। तत्र रामः द्वौ मासौ—मधु, माधव—निशासु गोप्यः हर्षयन् व्रजे स्थितवान्। पूर्णचन्द्रप्रभया स्निग्धः, निश्यन्दपद्मगन्धेन वातेन आलिङ्गितः, यमुनातटवृन्दे, गोपिसमूहैः सेवितः, रमितवान्। वरुणेन प्रेषिता वरुणी देवी वृक्षच्छिद्रात् निर्गता, तस्या गन्धः सर्ववनम् व्यापितः। बलः मधुधारागन्धम् वातेन आनितम् श्वास्य, तत्र उपगम्य, गोपिभिः सह, जिह्वया पानम् कृतवान्। गन्धर्वाः गायन्ति, सुन्दरीभिः परिवृतः, गजपतिरिव इन्द्रः गजेन्द्रैः, रमितवान्। आकाशे मृदङ्गध्वनिः, पुष्पवृष्टिः, गन्धर्वाः, ऋषयः च रामस्य कर्मणि स्तुतिं कृतवन्तः। गोपीभिः गीतानि गीयन्ति, हलायुधः वनानि मदोत्कण्ठितः, चञ्चलनयनः, विचरति। मालया, एककुण्डलेन, वैजयन्तीमालया, मदोन्मत्तः, स्मितपद्ममुखः, हिमकणाभिः श्वेदबिन्दुभिः शोभितः। भगवान् जलक्रीडायै यमुनां आह्वयन्, परन्तु बलः स्ववचनम् उपेक्ष्य, मदोन्मत्तः, नदीं संबोधितवान्। सा न आगता; तदा कुपितः, हलाग्रेण तां यमुनां आकृष्य, "हे पापिनी, मम आह्वानम् उपेक्ष्य, हलाग्रेण त्वाम् नेतुम् इच्छामि, यत्रेच्छया विचरन्ती," इत्युक्तवान्। एवं तया तिरस्कृतः, भयभीता यमुना, यदुपुत्रस्य चरणयोः पतित्वा, कम्पमानवचः उवाच— "हे राम, राम, महाबाहो, तव वीर्यं न जानामि; येन एकांशेन पृथिवी धृता।" "हे प्रभो, मम अज्ञानात् तव परमस्वरूपं न ज्ञातम्; हे विश्वात्मन्, भक्तसखा, तव शरणं गता, त्वं मां क्षमस्व।" ततः बलः, निवेदितः, यमुनां मुक्तवान्; तया सह गोपिभिः जलं स्नात्वा, गजपतिरिव गजस्त्रीभिः रमितवान्। जलात् उत्थाय, गोपीभ्यः उत्तमाभरणानि, सुमालां च दत्तवान्। नीलवस्त्रं, सुवर्णमालां धृत्वा, सम्यक् भूषितः, सुगन्धितः, गजेन्द्र इव विश्रामितवान्। अद्यापि, हे राजन्, यमुनायाः बलदृष्टं मार्गं दृश्यते, यः बलस्य अनन्तवीर्यं दर्शयति। एवं रात्रिः, रामस्य व्रजे गोप्यः मधुर्येन मनः आकर्ष्य, रममाणस्य, व्यतीता। षष्ठ्यधिकषष्टितमः अध्यायः आरभ्यते। श्रीशुकः उवाच— यदा रामः नन्दव्रजं गतः, करुषराजः दूतं कृष्णं प्रति प्रेषितवान्, न जानन् यः वासुदेवः भगवान्, "अहं वासुदेवः," इति उक्तवान्। बालकैः संबोधितः—"त्वं वासुदेवः, भगवान् अवतरितः, जगदधीशः"—कृष्णः आत्मानं अक्षरं आत्मानं मन्यमानः।