भगवान् श्रीकृष्णः बाणासुरस्य गर्वं शमयितुं तस्य बाहून् भग्नवान्, तस्य च महती सेनां, या पृथिवीं भारमिव आसीत्, स्वयमेव नाशितवान्। तस्य चत्वारः बाहवः शेषिताः; स च नित्यं चिरञ्जीवी भविष्यति, तव प्रमुख्यः पार्षदः च, असुर, सर्वतः निर्भयः भविष्यति। एवं निर्भयत्वं प्राप्त्वा स असुरः, कृताञ्जलिः कृष्णाय प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथमारोप्य, अग्रे न्यवेशयत्। सः, स्वसैन्यवृतेन, उत्तमवस्त्राभरणैः भूषितः, पत्न्या सह, रुद्रेण सत्कृतः, तत्रतः प्रस्थितवान्। सः स्वपुरीं प्रविवेश, या पताकाद्वारशोभिता, संरक्ष्यमाणचत्वरायुक्ता, शङ्खदुन्दुभिध्वनिभिः निनादिता, प्रजाभिः, बान्धवैः, द्विजातिभिश्च सत्कृतः। यः कश्चन श्रीकृष्णस्य जयम्, शङ्करयुद्धं च, प्रातःकाले स्मरति, स कदापि पराजयं न प्राप्नोति। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे "अनिरुद्धानयनं" नाम त्रयषष्टितमः अध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच— हे कुरुश्रेष्ठ! बलरामः स्वमित्रदर्शनलालसः, रथमारुह्य, नन्दस्य गोकुलं प्रति जगाम। तत्र स गोपैः गोपीभिः चिरकालं परिष्वक्तः, ये तं स्नेहेन दीर्घकालं काङ्क्षन्तः आसन्, पितरौ प्रणम्य, ताभ्यां हृष्टेन मनसा आशीर्वादितः। ते तं गोदग्रहणेन, परिष्वङ्गेन, नेत्रजलैः स्नापयन्तः, ऊचुः— "भगवन्, त्वं च भ्राता च नः नित्यं पालयेताम्, हे दाशार्ह!" सः वृद्धगोपान्, ये यथायोग्यं स्वस्थानासीनाः आसन्, आयुष्य, स्नेह, सम्बन्धानुसारं सस्नेहमभिवाद्य, ततो गोपान् समीपगतान् हास्यहस्ताभ्यां चान्यैः संकेतैः, सुखोपविष्टः, तैः पृष्टः। स च तेषां कुशलं कुशलं च स्वजनानां पप्रच्छ, स्नेहगद्गदया वाचा, यतो हि सर्वं तेषां भारं कृष्णे पद्मलोचनायां न्यवेशयन्। ते अपृच्छन्— "हे राम, सर्वे स्वजनाः कुशलीनः किल? त्वं स्वपत्नीपुत्रैः सहितः अपि स्मर्यसि नः?" "सौभाग्येन पापः कंसः हतः, सौभाग्येन मित्राणि विमुक्तानि, सौभाग्येन शत्रून् जित्वा, सुरक्षिते दुर्गे स्थितः असि।" गोप्यः अपि, रामदर्शनहृष्टाः, हसित्वा पप्रच्छुः— "कच्चित् कृष्णः, या पुरीस्त्रीणां प्रियतमः, सुखेन वर्तते?" "कच्चित् सः स्वजनान्, पितरौ, स्मरति? कदापि एकवारमपि मातरं द्रष्टुम् आगमिष्यति? उत वा, बलभुजः सः अस्माकं सेवां स्मरति?" "यस्मात् कृते, हे दाशार्ह, त्वं भगवन्, जननीं पितरं भ्रातॄन्, पतिं पुत्रान् च स्वजनान् च, सर्वान् त्यक्तवान्?" "सः अस्मान् आकस्मिकं त्यक्त्वा, स्नेहबन्धनानि छित्त्वा, कथं तादृशः स्त्रीभिः विश्वसनीयः स्यात्?" "कथं पुरीस्त्रियः, या बुद्धिमत्यः, तादृशस्य चपलस्य कृतघ्नस्य वचनानि गृह्णीयुः? ताः तु तस्य रम्यकथाभिः, स्मितैः, कटाक्षैः, श्वासैः च मोहिता, तं प्रियतप्ताः स्वीकुर्वन्ति।" "किं वयं, हे गोप्यः, तस्य विषये वदामः? अन्यद् वदामः। अस्माकं समयः तेन विना यथा गच्छति, तथा तस्यापि गच्छतु।" ताः श्रीशौरिं स्मृत्वा— तस्य लीलावचनानि, सुमधुरदृष्टयः, गतयः, स्नेहपरिष्वङ्गाश्च— रुरुदुः। भगवान् सङ्कर्षणः, बहुविधप्रलापविशारदः, ताः कृष्णस्य सन्देशैः सान्त्वयामास। तत्र रामः द्वौ मासौ— मधु माधवौ— स्थित्वा, रात्रिषु गोपीजनानां हृदयं प्रमोदयामास। पूर्णचन्द्रप्रभया सिञ्चितः, निशापद्मगन्धवायुभिः आलिङ्गितः, यमुनातटवनेषु, स्त्रीवृन्दैः सेव्यमानः, रममाणः। तत्र वरुणेन प्रेषिता वारुणी, वृक्षकुञ्जात् निर्गता, तस्याः सुरभिः सर्वं वनं व्याप्य, अवतीर्णा। बलः तस्याः मदमधुगन्धं वातेन आनीतं घ्राणेन पीत्वा, तत्र गत्वा, गोपीभिः सह, जिह्वया पातुम् आरब्धवान्। गन्धर्वाणां गीतैः, सुस्त्रीपरिवृतमण्डले, गजपतिरिव इन्द्रः, रममाणः। दिवि दुन्दुभ्यः निनदन्ति, पुष्पवृष्टिः अभवत्, गन्धर्वाः मुनयश्च बलस्य कर्म प्रशशंसुः। स्त्रियः तस्य लीलां गायन्त्यः, हलायुधः काननेषु विचरन्, मदमत्तः, प्रमोदात् चञ्चललोचनः। मालया, एककुण्डलेन, मदोन्मत्तः, वैजयन्त्याः मालया, स्मितपद्ममुखेन, स्वेदबिन्दुभिः हिमकरशोभिना, भूषितः। भगवान् जलक्रीडायै यमुनां आह्वयामास; किन्तु बलः, स्ववचनं विस्मृत्य, मदोन्मत्तः तां नदीं आहूतवान्। सा न आगता; तदा सः कोपात् हलाग्रेण तां आकृष्टवान्— "पापे, मया आहूता त्वं न आगता; हलाग्रेण त्वां नयामि, यया यत्रकुत्रचित् विचरस्य्।" इति। एवं तया ताडिता, भीता यमुना, कम्पमानया वाचा, यदुसूनवे, पद्मपतित्वा, अब्रवीत्— "राम, राम, महाबाहो, न अहं ते वीर्यं जानामि, येनैकांशेन पृथिवी धार्यते। भगवन्, अपरिज्ञाय तव परमं स्वरूपं, अपराधिन्याः मम क्षमस्व; त्वं विश्वात्मा, भक्तवत्सलः, शरणागतिं प्रपन्ना अस्मि।" ततः बलभद्रः तया प्रार्थितः, तां यमुनां मुक्त्वा, स्त्रीभिः सह जलक्रीडां कृतवान्, गजपतिरिव स्त्रीगजैः सह। क्रीडायाः अनन्तरं, जलात् निर्गत्य, स्त्रीभ्यः शोभनानि भूषणानि, रम्यां मालां च अददात्। नीलाम्बरं सुवर्णमालां च धारयन्, सुसज्जितः, सुगन्धितः, गजपतिरिव विश्राम्यन्। अद्यापि, राजन्, या रेखा बलस्य यमुनाकर्षणेन कृताः, सा दृश्यते, बलस्य अनन्तबलं सूचयन्ती इव।