श्रीभगवतः लीला-कथायाम्— विरोचनस्य पुत्रोऽयं, असुरः, मया अपि न हन्तव्यः—एवं प्रह्लादाय पूर्वं वरः दत्तः, तस्मात् न सः, न च भवतः वंशः मया निहन्येत। तस्य गर्वं शमयितुं तस्य भुजौ अहं भग्नवान्; तस्य च विशालं सैन्यं, या पृथिवीं भारमिव आसीत्, मया विनाशितम्। चत्वारः एव तस्य भुजाः अवशिष्टाः; सः अजरः अमरश्च भविष्यति, असुरश्रेष्ठ, भवतः पार्षदेषु प्रमुखः, सर्वतः निर्भयः। एवमवध्यत्वं प्राप्य, असुरः कृताञ्जलिः कृष्णाय प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथमारोप्य, अग्रे न्यवेशयत्। सः स्वसैन्यवृतेन, सुशोभितवस्त्राभरणेन, भार्यया सह, रुद्रेण पूजितः, प्रस्थितवान्। सः स्वपुरीं प्रविवेश, या ध्वजैः तोरणैः चतुर्द्वारैः च शोभिता, शङ्खभेर्यादिवाद्यनिनादैः प्रतिनादिता, नगरवासिभिः सुहृद्भिः द्विजैः च अभिनन्दितः। यः कश्चन कृष्णस्य विजयं शङ्करयुद्धं च प्रातःस्मरति, सः कदापि न पराजयं प्राप्नोति। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे 'अनिरुद्धानयनं' नाम त्रयः षष्टितमः अध्यायः समाप्तः। अथ श्रीशुक उवाच— हे कुरुश्रेष्ठ! श्रीबलरामः, स्वमित्रदर्शनलालसः, रथमारुह्य नन्दस्य गोकुलं ययौ। तत्र गोपैः गोपिभिश्च दीर्घकालं समालिङ्गितः, येन तेषां चिरकालं प्रतीक्षा जाता आसीत्, सः पितरौ प्रणम्य ताभ्यां हर्षेण आशीर्भिः पूजितः। 'हे दाशार्ह! त्वं च भ्राता च सर्वदा अस्मान् पालयेताम्'—इति वदन्तौ तौ तं गोद्ग्राह्य आलिङ्ग्य, नेत्रोद्भूतैः अश्रुभिः स्नापयामासतुः। सः वृद्धान् गोपालान्, ये यथायोग्यं स्थानानि उपविष्टाः आसन्, तेषां वयस्स्नेहसम्बन्धानुसारं, सस्मार प्रणम्य च। ततः, गोपालान् समीपगतान् हासप्रीतिसंलापैः हस्तालिङ्गनैः च, सान्त्वयन्, सुखासीनः तैः पृष्टः। सः अपि तेषां कुशलं स्वजनानां च पप्रच्छ, स्नेहेन गलितस्वरः, यतः सर्वे भाराः कृष्णे पद्मलोचनायां न्यस्ताः आसन्। ते तं पप्रच्छुः— 'हे राम! सर्वे स्वजनाः कुशलिनः किल? त्वं स्वपत्नीपुत्रैः सह अस्मान् स्मरसि वा?' 'धन्यं भाग्यम्—कंसः पापकृत् हतः, मित्राणि विमुक्तानि, शत्रून् जित्वा त्वं सुरक्षिते स्थले स्थितः।' गोप्यः अपि, रामदर्शनानन्दिता, जगुः—'कच्चित् कृष्णः, या नगरस्त्रीणां प्रियः, सुखेन वर्तते?' 'सः स्वजनं, पितरौ च स्मरति वा? कदाचित् एकवारं अपि मातरं द्रष्टुम् आगमिष्यति वा? सः बाहुबलवान् अस्माकं सेवां स्मरति किल?' 'यस्मिन्निमित्ते, हे दाशार्ह, त्वं स्वमातरं पितरं भ्रातृन् पतिं पुत्रान् भगिनीः च, प्रियतमांश्च, परित्यज्य गतः।' 'सः अस्मान् आकस्मात् परित्यज्य, स्नेहबन्धं छित्वा, गतवान्; कथं तादृशः स्त्रीभिः विश्वासनीयः?' 'नगरस्त्रियः, या बुद्धिमत्यः, कथं तस्य चपलस्य कृतघ्नस्य वचः स्वीकुर्युः? तथापि, तस्य रम्यकथास्मितावलोकश्वासैः मोहिताः, तं भक्त्या गृणन्ति।' 'किं वयं तस्य विषये बहु भाषामहे? अन्यद् एव वदामः। तस्य वियोगे यथा अस्माकं कालः यायात्, तथा तस्यापि यायात् चेत्।' एवं सौर्यस्य क्रीडावचनानि, सुललितावलोकितानि, गमनानि, स्नेहालिङ्गनानि च अनुस्मर्य, गोप्यः रुरुदुः। श्रीसङ्कर्षणः, प्रगल्भसम्बोधने कुशलः, ताः कृष्णस्य हृदयस्पृशद्भिः सन्देशैः सान्त्वयामास। तत्र रामः द्वौ मासौ—मधु-माधवौ—स्थित्वा, रात्रिषु गोपीजनं प्रमुदितवान्। पूर्णचन्द्रप्रभया स्नातः, निशापद्मगन्धवायुभिः सेव्यमानः, यमुनातटवनेषु स्त्रीगणैः परिवृतः, रमणीयं क्रीडामकरोत्। तदा वरुणेन प्रेषिता वारुणी, वृक्षकुहरेण निर्गम्य, तस्य गन्धेन सर्वं वनं पूरितम्। बलः तस्य मदु-मधुगन्धं वातेन आनीतम् आस्वाद्य, स्त्रीभिः सह तत्र गत्वा, जिह्वया पिबन् रममाणः। गन्धर्वैः गीतैः, स्त्रीमण्डलैः विभूषितः, गजपतिरिव इन्द्रः स्त्रीगणैः परिवृतः, रमणीयं क्रीडामकरोत्। दिवि दुन्दुभ्यः ननादुः, पुष्पवृष्टिः अभवत्, गन्धर्वर्षयः च बलरामस्य कर्म प्रशशंसुः। तस्य कृत्यं स्त्रीभिः गीतम्, हलायुधः वनान्तरेषु मदोन्मत्तः, स्फीतलोचनः विचचार। सः मालया, एककुण्डलेन, मदोन्मत्तः, वैजयन्त्याः मालया विभूषितः, स्मितारुणमुखः, स्वेदबिन्दुभिः शशाङ्कलेखया शोभितः। सः यमुनां जलक्रीडायै आह्वयामास; परं मदोन्मत्तः स्ववचनं न अनुस्मरन्, नदीं समाह्वयत्। सा न आगता; अतो रुष्टः, सः हलाग्रेण तां आकृष्य, 'पापे! मया आहूतया त्वया मम वचनं न कृतम्; अतः त्वां हलाग्रेण नयामि, यथेष्टं विचरन्तीं'—इति अवदत्। एवं तया ताडितया, भीता यमुना, यदुसूनवे पतित्वा, कम्पमानया वाचा, उवाच—'राम! राम! महाबाहो! तव वीर्यं न वेद्मि, येनैकांशेनैव पृथिवी धार्यते।' 'भगवन्! त्वं मां क्षमस्व; अहं तव परमस्वरूपं न जानामि; त्वं विश्वात्मा, भक्तवत्सलः, त्वाम् उपाश्रितास्मि।' एवं प्रार्थिता, भगवता बलरामेण मुक्त्वा, सः स्त्रीभिः सह यमुनाजले स्नात्वा, गजपतिरिव स्त्रीगजैः, क्रीडितवान्। क्रीडायाः अनन्तरं, जलात् निर्गत्य, सः स्त्रीभ्यः शोभनानि भूषणानि, रम्यां मालां च अददात्। नीलवस्त्रं कनकहारं च धारयन्, सुविलसितः, अनुलेपनैः सुशोभितः, गजपतिरिव इन्द्रः, विश्राम्यन् आसीत्। एवं श्रीबलरामस्य गोकुले रमणीयलीला, श्रीभागवते पावने महापुराणे, हंसस्य शास्त्रे, प्रसिद्धा।