संसारस्य सृष्टिस्थितिलयानां कारणं, समं, शान्तं, मित्रं, आत्मानं, देवमेकं, अद्वितीयं, विश्वस्य मूलं, तं भगवन्तं मोक्षार्थं जन्ममृत्युहेतुं वयं नमामः। ततः एकः प्रियः, भक्तः, आज्ञाकारी च असुरः मम प्रियः — अहं तस्मै निर्भयत्वं दत्तवान्, हे भगवन्, तस्मै तव अनुग्रहः दत्तव्यः, यथा त्वया दैत्यपतये कृपा दर्शिता। तदा भगवान् उवाच — हे पूज्य, यद् यद् त्वया उक्तं, तद् अहं तव प्रियं करिष्ये; यद् यद् त्वया निश्चितं, तत् एव मम रोचते, अनुमोदितं च। अयं विरोचनस्य पुत्रः असुरः मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय वरः दत्तः, अतः न स न तव वंशः मया हन्यते। तस्य गर्वं दमनाय अहं तस्य भुजौ भग्नवान्; तस्य विशालसेना, या पृथिवीं भारमूल्या अभवत्, मया विनष्टा। चत्वारः भुजाः तस्य शेषिताः; स चिरंजीवी, अमरः, तव परिचारकश्रेष्ठः भविष्यति, हे असुर, तस्य कस्यचित् भयम् न भविष्यति। एवं निर्भयत्वं प्राप्त्वा, असुरः कृष्णं प्रणम्य, प्रद्युम्नं तस्य पत्नी सहितं रथे स्थापयित्वा अग्रे आनयत्। सेनायाः विभागेन परिवृतः, उत्तमवस्त्राभरणधारी, पत्नी सह, स सम्मानितः रुद्रेण निर्गच्छत्। स स्वपुरं प्रविष्टः, ध्वजद्वारैः, रक्षितचौरस्थानैः शोभितम्, शङ्खध्वनिः, तुर्यनादः, मृदङ्गनादः च, नागरिकैः, मित्रैः, द्विजैः च स्वागतितः। यः कृष्णस्य विजयम्, शङ्करेण युद्धम् च स्मरति, प्रातःकाले उत्तिष्ठन्, स कदाचित् पराजयम् न प्राप्नुयात्। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे 'अनिरुद्धानयनं' नाम त्रिषष्टितमः अध्यायः समाप्तः, परमहंसस्य पवित्रभागवतमहापुराणस्य। ततः श्रीशुकः उवाच — हे कुरुवृषभ, भगवान् बलरामः, प्रियसखीन् द्रष्टुम् उत्सुकः, रथमारुह्य नन्दस्य गोकुलं जगाम। तत्र गोपैः गोपिकाभिः च दीर्घकालम् आलिङ्गितः, येन तं सन्दर्शयितुं व्याकाङ्क्षितम्, रामः मातापितरौ प्रणम्य ताभ्यां हर्षपूर्णः आशीर्वादं प्राप्तवान्। तौ तम् उत्क्षिप्य, आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णनेत्राभ्याम् स्नापयन्तौ, उचतु — "त्वं च तव भ्राता च, हे दाशार्ह, सदा अस्मान् रक्षेतम्, हे विश्वनाथ।" तदा रामः वृद्धगोपान्, ये यथायोग्यं स्थिताः, आयुः, मित्रत्वं, सम्बन्धं चानुसरन्, सन्मानं अकरोत्। ततः गोपपुरुषान् समीपगच्छन्, हास्येन, हस्तप्रणामेन, अन्यैः च चेष्टाभिः, ये समागताः, तान् सुखासीनः पृष्टवान्। स च तेषां, तेषां कुलस्य च कुशलं पप्रच्छ, स्नेहभरितया गिरा, यतः सर्वं भारं कृष्णे, पद्मनयनायाम्, तैः न्यस्तम्। तदा गोपाः पप्रच्छुः — "हे राम, तव बान्धवाः कुशलं कुर्वन्ति? त्वं पत्नीभिः पुत्रैः च अस्मान् स्मरसि वा?" "सौभाग्येन दुष्टः कंसः निहतः; सौभाग्येन तव मित्राः मुक्ताः; सौभाग्येन शत्रून् जित्वा, त्वं दुर्गे आश्रयम् प्राप्तः।" गोपिकाः रामदर्शनात् हृष्टाः, हास्यं कृत्वा पप्रच्छुः — "कृष्णः, नगरस्त्रीणां प्रियः, सुखेन वर्तते वा?" "सः स्वजनान्, पितरौ, मातरं च स्मरति वा? कदापि एकवारं मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति वा? सः बलभुजः अस्माकं सेवां स्मरति वा?" "यस्मिन्निमित्ते, हे दाशार्ह, त्वं मातरं, पितरं, भ्रातृन्, पतिं, पुत्रान्, भगिनीः च — सर्वान् स्वजनान् — त्यक्तवान्?" "सः अकस्मात् अस्माकं स्नेहबंधनं छित्वा, यथा स्त्रियः तस्य वचनं विश्वसन्ति?" "नगरस्त्रियः, यद्यपि विवेकिन्यः, कथं तस्य चञ्चलस्य कृतघ्नस्य वचनं स्वीकुर्युः? तथापि तस्य रम्यकथाभिः, हासैः, दृष्टैः, श्वासैः मोहिता, प्रेमवशाः तं स्वीकुर्युः।" "किम् अस्माकं, हे गोपिकाः, तस्य चर्चा? अन्यद् वदामः। कालः तस्य वियोगे यथा अस्माकं गच्छति, यदि तस्यापि तथा गच्छति।" ताः कृष्णस्य क्रीड़ावाक्यानि, रम्यदृष्टयः, गतयः, प्रेमालिङ्गनानि च स्मृत्वा, अश्रूणि मुमुचुः। तदा भगवान् सङ्कर्षणः, बहुविधैः सांत्वनैः निपुणः, कृष्णस्य हृदयस्पर्शी संदेशैः ताः गोपिकाः प्राश्वासयत्। तत्र रामः द्वौ मासौ — मधु, माधव — स्थित्वा, रात्रिषु गोपिकाभिः हर्षं वितरन्। पूर्णचन्द्रप्रभया स्नातः, निशिकुमुदगन्धः वातेन आनितः, यमुनातटवनान्तरे, स्त्रीसमूहैः सेवितः, रममाणः। वरुणेन प्रेषिता वारुणी देवी वृक्षकुहरेन निष्क्रान्ता, तस्य गन्धः सर्वं वनं व्याप्य। बलः मधुधारायाः गन्धं वातेन आनितं घ्रात्वा, तत्र गत्वा, स्त्रीभिः सह, जिह्वया पानं अकरोत्। गन्धर्वैः गीतं गीतं, रम्यस्त्रीपरिवृत्ते मण्डले, गजपतिः इन्द्रवत् गजेषु रममाणः। आकाशे मृदङ्गनादः, पुष्पवृष्टिः, गन्धर्वमुनयः रामस्य कर्मणि स्तुतिं अकरोत्। तस्य स्त्रीभिः कृतानि गीतानि, हलायुधः वनान्तरे मदमत्तः, प्रमोदात् विक्षिप्तदृष्टिः विचरन्। हारधारणः, एककुण्डलधारी, मदोन्मत्तः, वैजयन्तीमालाविभूषितः, हास्यपद्ममुखः, हिमसदृशस्वेदबिन्दुभिः शोभितः। भगवान् यमुनाम् जलक्रीडायै आह्वयन्, बलः स्ववचनं विस्मृत्य, मदोन्मत्तः, नदीं आह्वयत्। या न आगच्छत्, स क्रुद्धः, हलाग्रेण ताम् आकृष्य उवाच — 'हे पापिनी, मया आह्वयिता त्वं मां उपेक्ष्य, हलाग्रेण त्वां नयामि, या यथेष्टं विचरासि।' एवं तया तिरस्कृतः, भयभीता यमुना, यदुपुत्रस्य पादयोः पतित्वा, कम्पमानया वाचा उवाच — "हे राम, राम, महाबाहो, अहं तव वीर्यं न जानामि, येन एकांशेन भूमिः धृता।" "हे भगवन्, अहं तव परं स्वरूपं न जानामि, क्षम्यताम्; हे विश्वात्मन्, भक्तमित्र, तव शरणं प्राप्ता अस्मि।