मानवजन्मं प्राप्त्य, यदि कश्चन असंयत-इन्द्रियः तव पादौ न पूजयति, तस्य अनुकम्पनीयः भावः अस्ति, यः आत्मनं मोहयति। यः त्वां, भगवन्तं, स्वं प्रियं आत्मानं परित्यज्य, विपरीतेन्द्रिय-विषयेषु धावति, सः अमृतं परित्यज्य विषं पिबति। अहं ब्रह्मा, देवाः, शुद्ध-चित्त-मुनयः च, सर्वे त्वां, प्रियतमं भगवन्तं, सर्वात्मना शरणं गताः। त्वं, संसारस्य उत्पत्ति-स्थिति-लय-हेतुः, समः, शान्तः, मित्रः, आत्मा, देवः, एकः अद्वितीयः, विश्वस्य कारणम्; तव आराधनं वयं जन्म-मृत्यु-मोक्षाय कुर्मः। एषः मम प्रियः, भक्तः, आज्ञाकारी; अहं तस्मै निर्भयत्वं दत्तवान्, भगवन्; तव कृपा तस्मिन् भवतु, यथा दैत्यपतौ कृपा प्रदत्ता। भगवान् उवाच — भगवन्, यद् यद् वदसि, तत् अहं तव प्रियं करिष्यामि; यद् यद् निश्चितम्, तत् मम अनुमोदितं च। विरोचनस्य पुत्रः, असुरः, मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय वरः दत्तः, तस्मात् न सः न तव वंशः मया हन्यते। तस्य अहं गर्वं शमयितुं बाहूः भग्नवान्; तस्य विशालसेना, या पृथिवीं भारयति, मया विनष्टा। चत्वारः तस्य बाहवः शेषः; सः अजः अमरः च, तव पार्षदेषु श्रेष्ठः, असुर, तस्य सर्वतः निर्भयता भविष्यति। एवं निर्भयत्वं प्राप्त्वा, असुरः कृष्णं प्रणम्य, प्रद्युम्नं तस्य पत्नी सहितं रथे स्थाप्य, अग्रे आनयत्। सेनायाः विभागेन परिवृतः, उत्तम-वस्त्राभरण-धारी, पत्नी-संयुक्तः, रुद्रेण सम्मानितः, प्रस्थितवान्। सः स्वं राजनगरं प्रविष्टवान्, ध्वज-तोरण-रक्षक-चौर्य-मार्ग-युक्तं, शङ्ख-तूर्य-मृदङ्ग-निनादेन, नागरिकैः, मित्रैः, द्विजैः च स्वागतः। यः कृष्णस्य विजयम्, तस्य शङ्करेण युद्धं च, प्रातः स्मरति, सः कदाचित् पराजयं न प्राप्नोति। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे 'अनिरुद्धानयनं' नाम त्रिषष्टितमः अध्यायः श्रीभगवतः महापुराणस्य, परमहंस-शास्त्रस्य, समाप्तः। श्रीशुकः उवाच — कुरुश्रेष्ठ, बलरामः स्वमित्रदर्शनोत्सुकः स्वं रथं आरुह्य नन्दस्य गोकुलं गतवान्। गोपैः गोपिभिः च दीर्घं कालं आलिङ्गितः, येन तं द्रष्टुं आकाङ्क्षन्ति, रामः पितरौ प्रणम्य ताभ्यां हर्षेण आशीर्वादितः। तौ उचतु — "त्वं च तव भ्राता च, दाशार्ह, सदा अस्मान् रक्षतं," इति तं गोदत्तं आलिङ्ग्य, नेत्रजलेन स्नापयन्तौ। रामः वृद्ध-गोपान् यथायोग्यं, यथावयः, यथामित्रता, यथासम्बन्धं च, उपविष्टान् विनयेन प्रणम्य। ततः समीपस्थे गोपपुरुषे समीपगम्य, हास्यं, हस्तस्पर्शं, अन्यैः च लक्षणैः, तैः समागतेषु, सुखासीनः, तैः पृष्टः। सः अपि तेषां, तेषां कुलस्य, कुशलं पृष्टवान्, स्नेहविक्लिन्नया वाचा; तेषां सर्वं भारः कृष्णे, पद्मलोचनायां, अर्पितः। ते ऊचुः — "राम, तव बान्धवाः कुशलिनः किं? त्वं, पत्नी-पुत्रैः सहितः, अस्मान् स्मरिष्यसि वा?" "सौभाग्येन कंसः दुष्टः हतः; सौभाग्येन मित्राः मुक्ताः; सौभाग्येन शत्रून् विजित्य, दुर्गे आश्रयः कृतः।" गोप्यः रामस्य दर्शनात् हृष्टाः, हसन्त्यः पृच्छन्ति — "कृष्णः, नगरस्त्रीणां प्रियः, सुखेन वर्तते वा?" "सः स्वजनं, पितरं मातरं च स्मरति वा? कदाचित् एकवारं अपि मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति वा? वा सः बाहुबलः अस्माकं सेवा स्मरति वा?" "यस्य कृते, दाशार्ह, त्वं मातरं, पितरं, भ्रातृन्, पतिं, पुत्रं, भगिनीं च, प्रियं बान्धवं, परित्यज्य गतः?" "सः अस्मान् सहसा परित्यज्य, स्नेहबंधनानि छित्वा गतः। कथं तं स्त्रियः विश्वासं कर्तुं शक्नुवन्ति?" "कथं नगरस्त्रियः, बुद्धिमत्यः, तस्य चञ्चलस्य, कृतघ्नस्य च, वचनं स्वीकुर्युः? तथापि, तस्य रम्यकथाभिः, हासैः, दृष्टिभिः, निश्वासैः च मोहिता, तं स्वीकुर्वन्ति, प्रेमविह्वलाः।" "किम् अस्माकं कृष्णविषये कथायाः प्रयोजनं? अन्यस्य विषयं वदामः। तस्य अनुपस्थितौ, समयः यथा तस्य तथेव अस्माकं गच्छति वा?" कृष्णस्य क्रीडावचनं, रम्यदृष्टिं, गतिं, आलिङ्गनं च स्मृत्वा, गोप्यः रुदन्ति। भगवान् संकर्षणः, बहुविध-प्रसादन-कुशलः, ताः कृष्णस्य सन्देशैः सान्त्वयामास। रामः तत्र द्वौ मासौ — मधु, माधव — गोप्यः रात्रिषु आनन्दयन् स्थितवान्। पूर्णचन्द्रस्य प्रकाशे, निशि-कुमुद-गन्ध-वातेन, यमुनातट-निकुञ्जेषु, स्त्रीगणैः सेवितः, रममाणः। वरुणेन प्रेषिता वरुणी देवी वृक्ष-गर्तात् उत्पन्ना, तस्य गन्धः सर्वं वनं व्याप्य। बलः मधु-प्रवाहस्य गन्धं वातेन आनयितं घ्राणं कृत्वा, तत्र गत्वा, गोपिभिः सह, जिह्वया पानं कृतवान्। गन्धर्वाः गायन्ति, रम्यस्त्री-मण्डल-परिवृतः, गजपति-इन्द्रवत्, रममाणः। आकाशे मृदङ्गध्वनिः, पुष्पवृष्टिः, गन्धर्व-मुनयः च रामस्य कर्म प्रशंसन्ति। स्त्रियो रामस्य कृत्यं गायन्ति, हलायुधः वनानि मदोन्मत्तः, प्रमोदात् विकलित-नेत्रः, विचरति। हार-एककुण्डल-शोभितः, मदोन्मत्तः, वैजयन्तीमाल्य-धारी, स्मित-पद्ममुखः, हिम-शीत-स्वेद-बिन्दु-शोभितः। भगवान् यमुनां जलक्रीडायै आह्वयति, बलः स्ववचनं विस्मृत्य, मदोन्मत्तः, नदीं आह्वयति। सा न आगच्छति, तदा कुपितः, सः तां हलाग्रेण आकर्ष्य, उवाच — "पापे, अहं त्वां आह्वयामि, त्वं उपेक्ष्य गच्छसि; हलाग्रेण त्वां नेतुम् इच्छामि, यः यथेष्टं विचरति।