भगवतः साक्षात् अवतरणं धर्मस्य रक्षणाय लोकानां च हिताय सम्प्राप्तम्। अस्माकं सर्वेषां प्रेरितानां त्वया, सप्त लोकाः सम्यग् अवगम्यन्ते। त्वं एव आद्यः, अनन्यः, चतुर्थः पुरुषः, स्वदृग्, कारणं च अकारणं च, भगवन्। स्वशक्त्या स्वगुणानां प्रकाशनाय, अविकृतः सन्, प्रादुरभवः। यथा स्वच्छायया आच्छन्नः सूर्यः छायां च रूपाणि च प्रकाशयति, तथा त्वं अपि स्वगुणेन आच्छन्नः सन्, गुणान् गुणिभिः सह प्रकाशयसि, आत्मतेजसा अनन्तदीप्ते। ये तव मायया मोहितचित्ताः, ते पुत्रदारगृहादिषु आसक्ताः सन्तः, दुःखसागरस्योपरि निमज्जन्ति उद्यम्यन्ति च। एषा मानुषी जन्मलाभः यदि अकृतात्मा तव चरणयोः न समर्चयेत्, सः खलु अनुकम्प्यः, सः आत्मानं मोहयति। यः त्वां आत्मप्रियं भगवन्तं परित्यज्य, विषयान् प्रतिकूलतः सेवते, सः अमृतं परित्यज्य विषं पिबति। अहं ब्रह्मा, देवाः, शुद्धचित्ताः ऋषयः च, सर्वे त्वाम् आत्मन्यर्पितात्मानः शरणं गताः। त्वं एव जगतः सृष्टिस्थितिलयकारणं, समः, शान्तः, बन्धुः, आत्मा, देवः, अद्वितीयः, जगदुत्पत्तिस्थानम्। त्वां एव वयं जन्ममरणनिवृत्तये नत्वा उपास्महे। स एषः मम प्रियः, वश्यः, अनुगतः; अहं तस्य अभयं दत्तवान् भगवन्; तस्मै तव अनुग्रहः दत्तव्यः, यथा त्वं दैत्यानां नाथं कृपया अनुगृहीतः। श्रीभगवान् उवाच—भगवन् यद् यद् वदसि, तत् सर्वं करिष्ये; यत् यत् त्वया निश्चितं, तत् एव मम रोचते। अयं विरोचनस्य पुत्रः असुरः मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय पूर्वं वरः दत्तः, तस्मात् न सः, न च तव वंशः मया हन्यते। अस्य गर्वनिग्रहाय अहं बाहू भग्नवान्; अस्य महासेना या पृथिवीं भारयामास, सा मया नष्टा। चत्वारः बाहवः अवशिष्टाः; सः अजरोऽमरो भविष्यति, तव पार्षदेषु प्रमुखः, च असुर, सर्वतः निर्भयः। एवं सः अभयं लब्ध्वा, असुरः कृताञ्जलिः कृष्णं प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथे स्थापयित्वा, पुरतः न्यवेदयत्। सः सेनाभिरन्वितः, सुशोभनवस्त्राभरणधारी, भार्यया सह, रुद्रेण पूजितः, स्वपुरीं प्रतस्थे। सः पताकाद्वारशोभितां, सङ्केतसंरक्षितां, शङ्खभेर्यादिवाद्यनिनादितां, प्रजाभिः, मित्रैः, द्विजैः च अभिनन्दितः, स्वराजधानीम् अविशत्। यः कश्चन कृष्णस्य विजयम्, शङ्करेण सह युद्धं च प्रातःकाले स्मरति, सः कदापि पराजयं न प्राप्नोति। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे, "अनिरुद्धानयनं" नाम त्रयः षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच—हे कुरुश्रेष्ठ, बलरामः स्वप्रियबान्धवान् द्रष्टुम् उत्सुकः, रथमारुह्य नन्दस्य गोकुलं ययौ। स तत्र गोकुले गोपैः गोप्यश्च दीर्घकालम् आलिङ्गितः, यैः सुसङ्गतः, पितरौ प्रणम्य, ताभ्यां हर्षपूर्णाभ्यां आशीर्वादं लब्धवान्। ते चोचुः—"भवान् च भ्राता च, हे दाशार्ह, सदा अस्मान् पातुं समर्थौ, इति," इति तमङ्के स्थापयित्वा, आलिङ्ग्य, नेत्राभ्यां वारिस्रवणेन सिञ्चयन्तः। सः पितृवर्गान् वयसा, सौहृदेन, सम्बन्धेन च, यथायोग्यं उपविष्टान् सन्मान्य, प्रणम्य। ततः गोपान् समीपगत्यानन्देन, हास्येन, हस्तस्पर्शेन च, सन्निषेदुषः, ते तं सुखासीनं पृष्टवन्तः। स अपि तेषां, स्वजनानां च कुशलं पृष्टवान्, स्नेहेन कण्ठगद्गदया वाचा; हि तेषां सर्वभारः कृष्णपद्मनयनस्योपरि स्थापितः। ते पप्रच्छुः—"हे राम, सर्वे बान्धवाः कुशलिनः किम्? भवान् भार्यापुत्रैः सह स्मरति वा अस्मान्? सौभग्येन, दुष्टः कंसः हतः; सौभग्येन, मित्राणि विमुक्तानि; सौभग्येन, शत्रून् जित्वा, सुरक्षिते पुरे वसथः।" गोप्यः च रामदर्शनहृष्टाः, हसन्त्यः पप्रच्छुः—"कृष्णः, नगरस्त्रीणां प्रियः, सुखेन वर्तते किम्? सः स्वजनान्, पितरौ, स्मरति वा? कदा वा एकदा अपि मातरं द्रष्टुम् आगमिष्यति? वा सः बाहुबलवान् अस्माकं सेवां स्मरति किम्? यस्य कृते, हे दाशार्ह, त्वं च भगवन्, मातरं, पितरं, भ्रातॄन्, पतिं, पुत्रान्, भगिनीः अपि, स्वजनान् परित्यक्तवान्। सः अस्मान् आकस्मात् परित्यज्य, स्नेहबन्धं छित्वा, स्त्रीणां प्रति वाक्यपालनं कथं विश्वसनीयः? नगरस्त्रियः अपि, यद्यपि बुद्धिमत्यः, तथापि तस्य चपलस्य, कृतघ्नस्य च वचनं कथं गृह्णन्ति? तथापि तस्य रम्यकथाभिः, स्मितैः, कटाक्षैः, निश्वासैः च मोहिताः, तं ग्रहीष्यन्ति, प्रेम्णा मोहिताः। अस्माकं किम् अन्यत् वदामः? अन्यानि कथामः। अस्माकं तु कालः यथा गच्छति, तस्यापि तथा गच्छति चेत्।" एवं ताः श्रीशौरिणः क्रीडावाक्यानि, मनोहरदृष्टीनि, गत्यालिङ्गनानि च स्मृत्वा, रुरुदुः। भगवान् सङ्कर्षणः, नानाविधैः सांत्वनैः, कृष्णस्य हार्दिकसन्देशैः ताः सान्त्वयामास। तत्र रामः द्वौ मासौ—मधु-माधवौ—स्थित्वा, रात्रिषु गोपीभिः सह प्रमोदं जनयामास। पूर्णचन्द्रप्रभया, निशापद्मगन्धवायुविहितया, यमुनावनान्तरे, स्त्रीगणैः सेव्यमानः, रमणीयमास। तत्र वारुणेन प्रेषिता वारुणी, वृक्षकुहरेण निर्गम्य, तस्याः सुरभिः सर्वं वनं व्याप्तवती। बलः मधुप्रवाहस्य गन्धं वातेन आनीय, तत्र गतः, स्त्रीभिः सह जिह्वया पिबन्, रम्यताम् अवाप। गान्धर्वैः गीतानि गायमानैः, स्त्रीमण्डलैः परिवृतः, गजपतिरिव इन्द्रः गजैः सह, रमणीयमास। दिवि दुन्दुभयः निनदिताः, पुष्पवृष्टिः अभवत्, गान्धर्वाः, मुनयः च रामस्य कर्म प्रशशंसुः।