श्रीरुद्रः स सुमहात्मा प्रणम्य जगन्नाथं जगाद—"त्वं परं ब्रह्म परमज्योतिः, शब्दात्मकब्रह्मणि गुह्यः स्थितः। येषां चित्तं विशुद्धं त एव त्वां व्यपगतकल्मषाः गगनं यथा केवलं पश्यन्ति। तव नाभिः आकाशरूपा, मुखं तेजः, वीर्यं आपः, शिरः खं, दिशः कर्णौ, पादौ पृथिवी; मनः सोमः, चक्षुः सूर्यः, आत्मा स्वयमेव, अहं समुद्रः, उदरं तव, फणिपतिः भुजः। तव रोमाणि औषधयः, मेघाः तव वारि, ब्रह्मा रोमः, प्रज्ञा सृष्टिशक्तिः, प्रजापतिः हृदयम्, धर्मः तव स्वरूपम्; नूनं त्वं विश्वरूपः पुरुषः जगतां प्रमाणम्। भगवन्, तवायं अवतारः धर्मसंरक्षणाय लोकहिताय च, वयं सर्वे त्वद्भावनया प्रेरिताः सप्तलोकान् आवगच्छामः। त्वमेव आद्यः, अनन्यः, चतुर्थः पुरुषः, आत्मदर्शी, कारणं च अकारणं च; स्वशक्त्या गुणाविर्भावाय अव्ययः सन् प्रकटसे। यथा सूर्यः स्वच्छायया निह्नुतः छायां रूपाणि च प्रकाशयति, तथैव त्वं गुणगुह्यः सन् गुणान् च गुणिनश्च प्रकाशयसि, अनन्ततेजः आत्मनः। ये जनाः तव मायया विमूढचित्ताः, ते पुत्रदारगृहादिषु स्निह्यन्ति, दुःखसागरे निमग्नाः उत्क्षिप्य पतन्ति। मानवदेहं प्राप्य, यदि कश्चिदिन्द्रियवशः तव पादौ न पूजयति, स दुःखभाग् आत्मनं मोहयति। यो हि त्वां, आत्मानं प्रियं, परित्यज्य विषयान् अनुयाति, स अमृतं त्यक्त्वा विषं पिबति। अहं, ब्रह्मा, देवाः, शुद्धधीः ऋषयश्च, सर्वे त्वां प्रपन्नाः, प्रियतमं त्वां समर्पितात्मानः। त्वं सृष्टिस्थितिलयकारणं, समं शान्तं सुहृदं, आत्मानं देवमेकं अद्वयं जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतुम् उपास्महे जन्ममृत्युमोक्षाय। अयं मे प्रियः, वशः, अनुगतः; अस्याभयं दत्तवानस्मि; भगवन्, यथा त्वया दैत्यपतये कृपा कृता, तथा अस्मिन्पि कृपा भवतु।" श्रीभगवानुवाच—"भगवन्, यद् यद् वदसि, तदहं करिष्यामि; यत् त्वया निश्चितं, तत् मम प्रियं सम्यक् अनुमोदितं च। अयं विरोचनस्य सुतोऽसुरः मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय यद् वरः दत्तः, तेन न स न च तव वंशः मया निहन्येत। तस्य मदगर्वहरणाय बाहू भग्नाः; भूमिं भारयन् यद् बलं तस्य, तत् मया नाशितम्। चत्वारः तस्य बाहवः शेषाः; स चिरजीवी अमरश्च, तव पार्षदश्रेष्ठः, असुर, सर्वतः अभयः भविष्यति।" एवं तेन अभयं लब्ध्वा, असुरः कृष्णाय शिरसा वन्दित्वा, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथे स्थाप्य समुपानयत्। ततो महती सेनया परिवृतः, उत्तमवस्त्राभरणधारी, भार्यया सह, रुद्रेण सत्कृतः निर्गतः। स स्वपुरीं प्रविवेश, या पताकातोरणसंयुतां, रक्षितसंस्थां, शङ्खदुन्दुभ्यनकदुन्दुभिस्वनैः, नागरैः मित्रैः द्विजैश्च अभिनन्दितः। यः कश्चित् प्रभाते कृष्णस्य जयम्, शङ्करयुद्धं च स्मरति, स कदापि न पराजयते। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे द्वितीयभागे 'अनिरुद्धानयनं' नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः। ततः श्रीशुक उवाच—"हे कुरुश्रेष्ठ! श्रीबलरामः प्रियसखान् द्रष्टुम् उत्सुकः, स्वारूढरथः नन्दगोकुलं जगाम। तत्र स गोपालैः गोप्यश्च चिरं परिष्वक्तः, येन स्नेहेन दीर्घकालं तं काङ्क्षन्त्यः, स पितरौ प्रणम्य ताभ्यां प्रहर्षवर्षितः अभ्यनन्दि।" "दशार्ह! त्वं च तव भ्राता च सदा अस्मान् पालयेताम्," इति तं गोपाः मातरश्चाङ्कमारोप्य, परिष्वज्य, नेत्रजलेन स्नापयन्तः आशीर्वदन्। स च गोपवृद्धान् यथायोग्यं, स्थानवयः स्नेहबन्धुतया, विनयेन प्रणम्य, तेषु उपविष्टेषु प्रणतवान्। ततः स गोपालानुपगम्य, हास्येन हस्तालिङ्गनादिभिः, तैः परिवृतः सुखोपविष्टः, तैः पृष्टः। स च स्वयम् तेषां कुशलं कुलस्य च पप्रच्छ, स्नेहगद्गदया वाचा; सर्वाणि हि भाराणि कृष्णे कमलापत्राक्षे न्यस्तानि। ते च ऊचुः—"रामा! कुशलं सर्वेषां बन्धूनां? पत्निभिः पुत्रैः सह त्वं स्मरसि नः किम्? सौभग्येन दुष्टः कंसो निहतः, सौभाग्येन सखाः विमुक्ताः, सौभाग्येन रिपून् जित्वा दुर्गे स्थितः।" गोप्यः रममाणाः रामदर्शनसंप्रीत्या हसित्वा पप्रच्छुः—"कृष्णः नगरस्त्रीप्रियः सुखेन वर्तते किम्? स बन्धून् पितरौ च स्मरति वा? एकदा अपि मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति वा? वा स बलभद्र, अस्माकं सेवां स्मरति किम्? यस्य कृते त्वं मातरं पितरं भ्रातॄन् पतिं पुत्रान् भगिन्यश्च, प्रियान् स्वजनान् त्यक्तवान्? स हि अस्मान् आकस्मिकं विसृज्य, स्नेहबंधनानि छित्त्वा गतवान्; कथं तादृशः स्त्रीभिः विश्वासनीयः स्यात्? नगरस्त्रियः अपि बुद्धिमत्यः सन्त्यः, कथं तस्य चपलस्य कृतघ्नस्य वचनानि गृह्णीयुः? तथापि तस्य लीलाकथाभिः, हासैः, विलोकनैः, निश्वासैः, मोहिताः, तं प्रियतमा इव गृह्णन्ति। किं तेन अस्माकं संवादेन? अन्यद् वदामः। स यथा अस्मान् विना कालः याति, तथैव तस्यापि वा यातेति।" इति। एवं शौरिणः लीलाकथाः, सुललितविलोकनानि, गमनानि, स्नेहपरिष्वङ्गांश्च स्मरन्त्यः, गोप्यः रुरुदुः। भगवान् सङ्कर्षणः, बहुविधसान्त्वनकुशलः, कृष्णस्य हृदयस्पर्शिभिः सन्देशैः ताः सान्त्वयामास। तत्र रामः द्वौ मासौ—मधु माधवौ—स्थित्वा, रात्रिषु गोपीभिः सह प्रमोदं ददौ। पूर्णचन्द्रप्रभया, निशापद्मगन्धवायुभिः, यमुनातटवनेषु, स्त्रीसमूहैः सेव्यमानः, रममाणः। तत्र वरुणेन प्रेषिता वारुणी, वृक्षगुहात् निर्गत्य, तस्याः सुरभिणा गन्धेन सर्वं वनं पूरितम्।