पुनः पुनः भगवतः सुदर्शनचक्रेण बाणस्य मुखात् सम्प्रवर्तमानानि आयुधानि छिन्नानि, तस्य च बाहवः वृक्षशाखावत् छिन्नाः। तस्य बाहुषु क्षीयमाणेषु, भक्तवत्सलः भगवान् भवः समीपमागत्य चक्रपाणिम् इदं प्राह। श्रीरुद्र उवाच—"त्वं परं ब्रह्म परमं ज्योतिः, शब्दब्रह्मणि गुह्यं; शुद्धात्मनां त्वं व्योमवत् एक एव दृश्यसे। तव नाभिः व्योम, मुखं चाग्निः, आपः शुक्रं, शिरः खं, दिशः कर्णौ, पादाविव पृथिवी; चन्द्रमा मनः, सूर्यः नेत्रम्, आत्मा आत्मा, अहं सागरः उदरं, फणिपतिः भुजः। तव रोमाणि औषधयः, मेघा आपः, ब्रह्मा केशः, बुद्धिः सृष्टिशक्ति, प्रजापतिः हृदयम्, धर्मः सारः; साक्षात् त्वं विश्वरूपः, लोकमूर्तिः। भगवन्, तवायं अवतारः धर्मसंरक्षणाय लोकहिताय च, वयं च सर्वे त्वयैव प्रेरिताः सप्तलोकान् विद्मः। त्वमेव आद्यः, एकः पुरुषः, तुरीयः, स्वदृक्, कारणं च अकारणं च, स्वशक्त्या गुणप्रदर्शनाय अव्ययः अवतीर्णः। यथा सूर्यः स्वच्छायया गूढः छायां रूपाणि च प्रकटयति, तथा त्वं गुणेन गूढः गुणान् गुणिनश्च प्रकाशयसि, आत्मज्योते अनन्त। येषां मनांसि तव मायया मोहिता, ते पुत्रदारगृहादिषु सक्ता भवन्ति, दुःखसिन्धौ निमग्ना उत्थाय पतन्ति। एषा मानुषी जन्म यदि विषयवशैः अचिन्त्यपदं न सेवते, स खलु आत्मनं मोहयति, शोच्य एव। यः त्वां परित्यज्य, स्वात्मानं, विषयेषु प्रतिकूलं प्रवर्तते, स अमृतं परित्यज्य विषं पिबति। अहं, ब्रह्मा, देवा, शुद्धचित्तर्षयश्च, सर्वे त्वां प्रपन्नाः, प्रियतमे, आत्मन्यर्पिताः। त्वं सृष्टिस्थितिलयकारणं, समं, शान्तं, मित्रं, आत्मा, ईश्वरः, अद्वितीयं जगदुत्पत्तिस्थानं; त्वां वयं जन्ममृत्युहरणाय उपास्महे। अयं मम प्रियः, अनुगतः, वशः; मया अस्य अभयम् दत्तम्; भगवन्, तत्र तत्र यथा त्वं दैत्यानां पतये कृपां कृतवान्, तथा अस्यापि कृपा भवतु।" भगवान् उवाच—"भगवन्, यत् यद् वदसि, तद् अहम् एव करिष्यामि; यद् यद् ते रुचि, तत् मम अपि अनुमोदितम्। अस्य विरोचनस्य सुतस्य, असुरस्य, अपि मया न वधः; प्रह्लादाय यः वरः दत्तः, तेन न असौ न च तव वंशः मया हन्तव्यः। अहङ्कारनाशाय तस्य बाहवः छिन्नाः; अस्य च महान्यः सेनायाः, या पृथिवीं भारमकरोत्, मया नष्टा। चत्वारः बाहवः शेषन्ते; सोऽयं अजरः अमरः तव गणपतिः भविष्यति; असुर, सर्वतः अभयम् अस्य भविष्यति।" एवं अभयप्राप्तौ असुरे, स कृष्णाय प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथमारोप्य समुपानयत्। स च सेनया परिवृतः, सुशोभनवस्त्राभरणधारी, भार्यया सह, रुद्रेण सत्कृतः प्रययौ। स स्वनगरीं प्रविवेश, या पताकाद्वाररथ्यापालितद्वारशोभिता, शङ्खदुन्दुभितूर्यनिनादैः, नागरिकमित्रद्विजैः सत्कृतः। यः कश्चन कृष्णविजयं शंकरयुद्धं च प्रातः स्मरति, स कदापि पराजयं न प्राप्नुयात्। इत्येवमष्टषष्टितमं 'अनिरुद्धानयनं' नाम दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां समाप्तम्। श्रीशुक उवाच—"कुरुश्रेष्ठ, श्रीबलरामः प्रियसखान् द्रष्टुम् उत्सुकः, रथमारुह्य नन्दगोकुलं जगाम। तं चिरकालं वत्सपालैः गोप्यश्च, यं समाकाङ्क्षन्त्यः, सस्नेहमालिङ्ग्य, सः पितरौ प्रणम्य ताभ्यां हृष्टाभ्यां सन्तुष्टाभ्यां चाभिषिक्तः। ताभ्यां 'त्वं च भ्राता च, हे दाशार्ह, सदा अस्मान् पालयेताम्,' इति कृताङ्गलिपुटाभ्यां, अङ्के स्थाप्य, आलिङ्ग्य, अश्रुपूरितनेत्राभ्यां स्नेहं प्रदर्शितम्। स च वरिष्ठान् गोपालान्, ये यथायोग्यं, आयुर्बन्धुत्वमित्रतया, प्रणम्य, तेषां प्रति सत्कारं कृतवान्। ततः, गोपालान् समीपं गत्वा, हास्यहस्तस्पर्शादिभिः, तैः परिवृतः सुखोपविष्टः, तैः पृष्टः। स च तेषां कुशलं, स्वजनकुशलं च, स्नेहगद्गदया वाचा, पप्रच्छ; सर्वे हि भाराः कृष्णे पद्मनेत्रे न्यस्ताः।" गोपाः ऊचुः—"हे राम, सर्वे बान्धवाः कुशलिनः? त्वं स्वपत्नीपुत्रैः सह अस्मान् स्मरसि किल? सौभाग्येन दुष्टः कंसः हतः; सौभाग्येन मित्राणि विमुक्तानि; सौभाग्येन शत्रून् जित्वा दुर्गे स्थितः।" गोप्यः प्रमुदिता रामदर्शनात् हसित्वा पृच्छन्ति—"कृष्णः, या पुरीस्त्रियः प्रियः, स सुखेन वर्तते किल? स बान्धवान् पितरौ च स्मरति वा? कदाचित् मातरं द्रष्टुम् आगमिष्यति वा? स बलभद्र, अस्माकं सेवां स्मरति किल? यस्य हेतोः त्वं, भगवन्, मातरं पितरं भ्रातॄन् पतिं पुत्रान् भगिनीः च, स्वजनान्, परित्यक्तवान्। सः अस्मान् आकस्मात् परित्यज्य, स्नेहपाशं छित्वा, कथं तादृशः स्त्रीभिः विश्वसनीयः? नगरस्त्रियः अपि, यद्यपि बुद्धिमत्यः, तस्य तादृशस्य चपलस्य कृतघ्नस्य वचनानि कथं स्वीकुर्वन्ति? तथापि तस्य मनोहरकथास्मितावलोकनश्वासैः मोहिताः, तं प्रियतमेव मन्यन्ते। अस्माकं तु, हे गोप्यः, तस्य विषये किं भाषणेन? अन्यद् भाषामः। अस्य वियोगे यदि तस्मिन्पि समयः यथास्माकं तथा गच्छति, तर्हि वयं कथञ्चित् कालयापयामः।" एवं शौरिक्रीडावचनावलोकनचेष्टालिङ्गनस्मरणेन गोप्यः अश्रूणि मुमुचुः। भगवान् सङ्कर्षणः, नानाविधसान्त्वोपायविशारदः, ताः कृष्णस्य सन्देशैः सान्त्वयत्। तत्र रामः द्वौ मासौ—मधु माधवौ—स्थित्वा, रात्रिषु गोपीजनानन्ददः अभवत्।