अथ, बाणस्य युद्धकाले, तत्र शिवस्य ज्वररूपिणो दैत्यस्य तीव्रतमेन ज्वलेन दग्धोऽस्मि, इति स भगवान् अच्युतं शरणं जगाम। स तं प्रार्थयन् अवदत्—“तव दुःसहात्यन्ततिक्तेन ज्वरेण संतप्तोऽहं; यावत् जनाः आशाबन्धनैः बद्धाः स्युः, तावत् ते पादमूलं न सेवन्ते, तेन तेषां दुःखमपि न निवर्तते।” तदा भगवान् उवाच—“त्रिशिरः! तव ज्वरात् भीः नास्ति, अहं तव तुष्टः। यः कश्चित् अस्माकं संवादं स्मरिष्यति, स तव ज्वरात् न भीतः स्यात्।” इति श्रीभगवता प्रोक्तं श्रुत्वा, स ज्वरासुरः शिवस्य, अच्युताय प्रणम्य तस्मात् निर्ययौ। एतस्मिन्नन्तरे बाणः, स्वस्यानुचरं रथं आरोह्य, जनार्दनं प्रति युद्धाय प्रस्थितः। ततः, राजन्, सहस्रबाहुः बाणः विविधायुधानि गृहित्वा चक्रपाणिं प्रति कोपात् बाणवर्षं चकार। पुनः पुनः, भगवतः सुदर्शनचक्रेण बाणस्य मुखतो निर्गच्छन्ति शस्त्राणि छित्त्वा, शाकिन इव शाखाः, बाणस्य भुजान् निष्शेषं छित्त्वा। तदा, बाणस्य भुजच्छेदे प्रवृत्ते, भक्तवत्सलः भगवान् भवः तत्रागत्य, चक्रपाणिं प्रति सस्नेहमुवाच। श्रीरुद्रः उवाच—“त्वं परं ब्रह्म, परं ज्योतिः, शब्दवाच्ये ब्रह्मणि गुह्यः, शुद्धात्मनो ये त्वां पश्यन्ति, ते आकाशवत् केवलं पश्यन्ति। तव नाभिराकाशः, मुखं वह्निः, रेतः आपः, शिरः व्योम, दिशः कर्णौ, पादौ पृथिवी, मनश्चन्द्रः, नेत्रं सूर्यः, आत्मा आत्मा, अहं सागरः, उदरं तव, फणिनाथः भुजः। तव रोमाणि ओषधयः, मेघाः आपः, ब्रह्मा केशः, बुद्धिः सृष्टिशक्तिः, प्रजापतिः हृदयं, धर्मः स्वरूपम्। सत्यं, त्वं विश्वरूपः, विश्वमूर्ति। भगवन्, तवायं अवतारः धर्मसंरक्षणाय लोकहिताय च; वयं सर्वे त्वदनुग्रहेण सप्तलोकान् विद्मः। त्वमेव आद्यः, अनन्यः, चतुर्थः, आत्मदृग्, कारणं, अकारणं, स्वशक्त्या गुणाविर्भावाय प्रकटितः, न तु विक्रियमानः। यथा स्वच्छायया छन्नः सूर्यः छायां रूपाणि च प्रकाशयति, तथा त्वं गुणेनावृतः, गुणान् गुणवन्तश्च प्रकाशयसि, अनन्ततेजः। येषां चेतांसि तव मायया मुह्यन्ति, ते पुत्रदारगृहादिषु आसक्ताः, दुःखसागरस्योपरि निमज्जन्ति च। इदानीं मानुषं देहमवाप्य, येन्द्रियसङ्ग्रहीतो जनः तव पादौ न पूजयति, स स्वयं मोह्यते, शोच्यः स एव। यः त्वां स्वात्मानं परित्यज्य, विषयान् प्रतिकूलतः सेवते, स अमृतं परित्यज्य विषमिव भुङ्क्ते। अहं ब्रह्मा देवाः शुद्धात्मानः ऋषयः च, सर्वे त्वामेव सर्वात्मना शरणं गताः। त्वं जगतः सृष्टिस्थितिसंहारकारणं, समः, शान्तः, बन्धुः, आत्मा, ईश्वरः; एकः, अद्वितीयः, जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतुर्भूतः; त्वां वयं जन्ममृत्युभयात् मोक्षाय नमामः। अयं बाणः मम प्रियोऽत्यन्तं भक्तः; मया अस्य अभयदाने कृतं; भगवन्, यथैव त्वया दैत्यपतये कृपा कृता, तथा अस्यापि कृपा भवतु।” एवमुक्ते, भगवान् उवाच—“मह्यं यद् रोचते, तत् कर्तव्यम्; यद् त्वया निश्चितं, तत् एव मम प्रियम्। अस्य बाणस्य वधः मया न कर्तव्यः; प्रह्लादाय पूर्वं वरदानेन अस्य वंशस्य च मरणं मया निषिद्धम्। अस्य गर्वनाशाय भुजच्छेदः कृतः; पृथिवीं भारयित्वा स्थिता यत् अस्य सेनायाः, सा मया विनष्टा। चत्वारः तस्य भुजाः शेषिताः; स चिरञ्जीवी, अमरः, तव गणेषु श्रेष्ठः भविष्यति; असुर, स सर्वतः निर्भयः भविष्यति।” एवं श्रीकृष्णात् अभयदानं प्राप्य, बाणः सस्मितं शिरसा प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथे स्थाप्य, पुरतः कृत्वा अगच्छत्। तं रथिनं, सुवासाः भूषितं, पत्नीसमेतं, सेनया परिवृतं, रुद्रेण सन्मानितं, स स्वपुरीं प्रविवेश। तस्य पुरी पताकाद्वारशोभिता, सुगुप्तचत्वररक्षा, शङ्खदुन्दुभ्यादिनिनादैः, नागरिकमित्रविप्रैः सत्कृत्या, स बाणः प्रविवेश। यः कश्चित् प्रभाते श्रीकृष्णस्य विजयम्, शङ्करयुद्धं च स्मरति, स कदापि पराजयं न प्राप्नुयात्। इत्येतत् दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे 'अनिरुद्धानयनं' नाम त्रयः षष्टितमः अध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, श्रीशुक उवाच—“कुरुष्रेष्ठ, श्रीबलरामः स्वमित्रदर्शनलालसः सन्, रथमारुह्य नन्दगोकुलं प्रायात्। तत्र, स गोपालैः गोप्यश्च दीर्घकालं स्नेहेन आलिङ्गितः, पितरौ प्रणम्य, ताभ्यां हर्षपूरिताभ्यां आशीर्वादं प्राप। तौ तमङ्के स्थाप्य, स्नेहसम्भृतैः अश्रुभिः स्नापयन्तौ, 'त्वं च भ्राता च नित्यं नः पालयेताम्, हे दाशार्ह,' इति उक्त्वा, सस्नेहं तं चिरं आलिङ्गयामासतुः। स च, वृद्धगोपान्, यथायोग्यं, आयुवयःस्नेहसम्बन्धानुसारं, सन्मान्य, तेषां मध्ये उपविष्टः। ततः, तस्य समीपं प्राप्तान् गोपान्, हास्यहस्ताभिवादनादिभिः सस्नेहमाविशत्। स च तेषां, तेषां कुलकुशलं पृच्छन्, स्नेहगद्गदया वाचा, यतः सर्वे भारं कृष्णपदेषु न्यस्तवन्तः। ते च ऊचुः—‘राम, सर्वे स्वजनाः कुशलिनः किल? त्वं स्वपत्नीपुत्रैः सहितः, अस्मान् स्मरसि वा?’ ‘सौभग्येन दुष्टः कंसः हतः; सौभग्येन बन्धवः विमुक्ताः; सौभग्येन शत्रून् जित्वा, बलवद्गृहे स्थितः।’ गोप्यः अपि, रामदर्शनहर्षसमन्विताः, सस्मितं पृच्छन्त्यः—‘किं स कृष्णः, नगरस्त्रीप्रियः, सुखेन वर्तते?’ ‘किं स स्वजनान्, पितरौ, जननीं स्मरति? किं स एकदा अपि मातरं द्रष्टुं आगमिष्यति? उत स बलभद्रभुजोऽपि अस्माकं सेवां स्मरति?’ ‘यस्मिन्निमित्ते, हे दाशार्ह, त्वं, भगवन्, मातरं, पितरं, भ्रातॄन्, पतिं, पुत्रान्, भगिन्यः, प्रियतमान् स्वजनान् परित्यज्य, गच्छसि?’ ‘स हि अस्मान् स्नेहबन्धनानि छित्वा, सहसा त्यक्तवान्; कथं तादृशः स्त्रीभिः विश्वास्यः?’ ‘कथं नगरस्त्रियः, प्राज्ञाः सन्त्यः अपि, तादृशस्य चपलस्य कृतघ्नस्य वचः गृह्णीयुः? तस्य हि हासकथास्मितावलोकश्वासैः मोहिताः, ताः कामार्ताः सन्तः, तं स्वीकुर्वन्ति।’” एवं श्रीभागवतस्य पावने चरित्रे, भगवद्भक्तानां प्रेम, भगवान्नारायणस्य कृपा, च बलरामस्य गोपगणानां प्रति स्नेहः, स्वच्छन्दं प्रवहति।