भगवतः क्रीडया, नानाविधरूपधारणेन, स देवतान् साधून् च लोकसेतून् च पालयति, दुष्टान् तु हिंसायाऽनुवर्तिनः संहरति, भूमेर्भारहरणाय च स जन्मानमुपैति। तस्य दुष्प्रतिकरं तीव्रं ज्वररूपं तापं मया अनुभूतम्; यावत् जनाः आशाबन्धनैः बद्धाः स्युः, तावत् ते तव पादमूलं न सेवन्ते, तेषां च दुःखं न निवर्तते। तदा भगवान् उवाच—“त्रिशिरः! त्वया सह सन्तुष्टोऽस्मि, तव ज्वरात् भीः मास्तु। यः कश्चन अस्माकं संवादं स्मरिष्यति, स तवात् भीमं ज्वरं न प्राप्स्यति।” एवं भगवता उक्तः शिवस्य ज्वरोऽच्युतं प्रणम्य निर्गतः। बाणोऽपि स्वरत्नं समारुह्य जनार्दनं प्रति युद्धाय अग्रे गतः। ततः सहस्रबाहुः स राक्षसः, नानायुधधरः, चक्रपाणिं प्रति क्रोधात् बाणवृष्टिं मुमोच। पुनः पुनः भगवाँस्तस्य मुखात् निष्पतन्तीः शस्त्रवृष्टिं तीक्ष्णेन चक्रेण छित्त्वा, बाणस्य बाहून् वृक्षशाखावत् छिनद्। बाणस्य बाहुषु छिद्यमानेषु, भक्तवत्सलः प्रभुर्भवः तत्र आगत्य चक्रपाणिं प्रति इदं वचनम् उवाच—“त्वं परं ब्रह्म, परं ज्योतिः, शब्दब्रह्मणि गुह्यः; विशुद्धात्मनः त्वां खं यथा एकं पश्यन्ति। तव नाभिः आकाशः, अग्निः मुखम्, आपः शुक्रम्, व्योम शिरः, दिशः कर्णौ, पृथिवी पादौ, चन्द्रः मनः, सूर्यः नेत्रम्, आत्मा आत्मा, अहं सागरः उदरम्, नागेन्द्रः भुजः। तव रोमाणि वनस्पतयः, मेघाः आपः, ब्रह्मा केशः, बुद्धिः सृष्टिशक्ति, प्रजापतिः हृदयम्, धर्मः सत्त्वम्; साक्षात् त्वं विश्वरूपः जगदनुकरणम्। अयम् अव्याहत प्रभो! तव अवतारः धर्मरक्षणाय लोकहिताय च; वयं च सर्वे त्वया प्रेरिताः सप्तलोकान् विजानिमः। त्वमेव आद्यः केवलः पुरुषः, चतुर्थः परः; स्वदृक्, कारणं च अकारणं च, भगवन्! त्वं स्वशक्त्या गुणानां प्रादुर्भावाय नानाविधरूपेण प्रादुर्भवसि, स्वभावेन तु न विक्रियसे। यथा स्वच्छायया सूर्यः छायां रूपं च प्रकाशयति, तथैव त्वं गुणेनावृतः गुणान् गुणिभिः सह प्रकाशयसि, अनन्त तेजः आत्मनः। ये जनाः तव मायया मोहितचित्ताः, ते पुत्रदारगृहादिषु आसक्ताः, दुःखसागरस्योपरि उत्थाय पतन्ति च। इदं मानुषं जन्म प्राप्तः यदि अयुक्तेन्द्रियः तव पादयोः न सेवते, स खलु आत्मनं मूढः, दयनीयः। यो हि त्वां स्वमात्मानं परित्यज्य विषयान् प्रतियाति, स अमृतं त्यक्त्वा विषं पिबति। अहं च ब्रह्मा च, देवाः, विशुद्धचित्ताः ऋषयश्च, सर्वे त्वां प्रपन्नाः, परमप्रियं भगवन्तं। त्वं सृष्टिस्थितिसंहारकारणं, समः शान्तः सखा आत्मा ईश्वरः; अद्वितीयः जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतुर्भवान्। त्वां वयं जन्ममृत्युमोक्षाय नमामः। अयं बाणः मम प्रियतमः, भक्तः, अनुचरः; मया अस्मै अभयम् दत्तम्, भगवन्! त्वमेव अस्य कृपां कुरु, यथा दैत्यपतये कृपां दत्तवानसि।” भगवान् उवाच—“महाभाग! यथोक्तं तव, तदहं करिष्यामि; यद् यत् तव मनसि रोचते, तत् मेऽपि प्रियम्। अयं विरोचनस्य पुत्रः असुरः मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय यः वरः दत्तः, तेन न असौ न तव वंशः मया निहन्येत। अस्य गर्वनिवारणाय बाहवः छिन्नाः; अस्य महती सेना या भूमिं बभार, सा मया नष्टा। चत्वारः बाहवः शेषाः; अयम् अजरः अमरः तव गणाध्यक्षः भविष्यति, च अस्य कुतश्चन भीः न भविष्यति।” एवं अभयप्रदानेन असुरः कृष्णाय शिरसा प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथं आरोप्य अग्रे न्यवेदयत्। स सैन्येन परिवृतः, सुशोभनवस्त्राभरणधारी, भार्यया सह, रुद्रेण सम्मानितः प्रययौ। स तु पताकाद्वारशोभितं, रक्षितचत्वरं, शङ्खदुन्दुभितूर्यध्वनिभिः निनादितं, प्रजाजनमित्रद्विजैः सत्कृतं, स्वनगरं प्रविवेश। यः कश्चन कृष्णस्य विजयम्, शंकरयुद्धं च प्रातरुत्थाय स्मरति, स कदाचित् पराजयं न प्राप्नोति। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे ‘अनिरुद्धानयनं’ नाम त्रिसष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच— हे कुरुश्रेष्ठ! बलरामः स्वमित्रान् द्रष्टुकामः रथमारुह्य नन्दस्य गोकुलं जगाम। तत्र स गोपैः गोप्यश्च चिरकालं परिष्वक्तः, स्नेहविह्वलैः, पितरौ प्रणम्य, ताभ्यां हर्षाश्रुपूर्णदृष्टिभिः स्नेहपूर्वकं आशीर्वादितः। “त्वं च भ्राता च, हे जगन्नाथ! सदा अस्मान् पालयेताम्, हे दाशार्ह!” इति तौ पुत्रं गोदत्तं कृत्वा, परिष्वज्य, नेत्रजलैः स्नापयामासतुः। स च गोवृद्धान्, ये यथायोग्यं, आयुष्य, मैत्र्य, स्वसम्बन्धेन, आसने उपविष्टान्, सश्रद्धं प्रणम्य, तान् उपासीत। ततः हास्यहस्ताभ्यां, अन्यैश्च लक्षणैः, उपविष्टं बलरामं, समागताः गोपाः पृष्टवन्तः। स अपि तेषां कुशलं परिवारस्य च, स्नेहगद्गदया वाचा, पप्रच्छ; हि तेषां सर्वभारः पद्मनयनकृष्णे निवेशितः। “हे राम! सर्वे बान्धवाः कुशलीनः? त्वं स्वपत्नीपुत्रैः सह अस्मान् स्मरसि वा?” “सौभग्येन दुष्टः कंसः हतः; सौभग्येन मित्राणि विमुक्तानि; सौभग्येन शत्रून् जित्वा, दुर्गे स्थितः।” गोप्यः अपि रममाणाः, रामदर्शनानन्दिताः, हसन्त्यः पप्रच्छुः—“कृष्णः, पुरीस्त्रीप्रियः, सुखेन वर्तते वा?” “सः स्वबान्धवान्, मातरं पितरं च, स्मरति वा? कदाचित् एकवारं अपि मातरं द्रष्टुम् आगमिष्यति वा? सः महाबाहुः अस्माकं सेवां स्मरति किम्?” “यस्मिनर्थे, हे दाशार्ह! त्वया भगवता, मातरं पितरं भ्रातॄन्, पतिं पुत्रान् भगिनीश्च, स्वजनान् परित्यज्य, अस्मान् त्यक्तम्?” “सः हि अस्मान् आकस्मात् त्यक्त्वा, स्नेहबंधनानि छित्त्वा, गतवान्। कथं तस्य वचनं स्त्रीभिः विश्वसनीयम्?” इति।