शिवज्वरः विष्णुज्वरबलातिभारात् संतप्तचित्तः सर्वतो भयभीतः शरणं नान्यं पश्यन् हृषीकेशमुपसृत्य कृताञ्जलिः स्तुतिमकरोत्। स ज्वररूपि शिवदूतः प्रणम्य तमगणितशक्तिं परमेश्वरं सर्वात्मानं विशुद्धचेतनं सृष्टिस्थितिलयकारणं शान्तं ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं चेदमुवाच— "नमस्ते अनन्तशक्ते परमेश्वर विश्वात्मन् विशुद्धचेतनस्वरूप, त्वमेव सृष्टिस्थितिलयहेतुर्निर्मलः शान्तब्रह्म ब्रह्मलिङ्गश्च। कालः, दैवम्, कर्म, जीवः, प्रकृतिः, द्रव्यं, क्षेत्रं, प्राणः, आत्मा, विकारश्च— एषां बीजाङ्कुरवहः संयोगस्तव मायैव, तस्य निवृत्तौ शरणं गच्छामि।" "त्वं विविधरूपधारणया देवदानवपुन्यसेतुपालनाय लीलया प्रवृत्तः, दुष्टान् हिंसकान् निहन्ति, पृथिव्याः भारहरणाय अवतीर्णः। तवात्यन्ततीव्रदाहेन संतप्तोऽस्मि; ये जनाः आशाबन्धनवशाः तव पादमूलं न भजन्ति, तेषां दुःखमपि न निवर्तते।" भगवानुवाच— "त्रिशिरः! तव ज्वरजनितं भयमन्यत् अस्तु; यः कश्चन अस्मद्द्वयं संवादं स्मरिष्यति, स तव भयात् मुक्तो भविष्यति।" इत्युक्त्वा शिवज्वरः अच्युतं प्रणम्य तस्माद्गतः। बाणोऽपि स्वरत्नरथमारुह्य जनार्दनं युद्धाय प्रस्थितः। ततः सहस्रबाहुः दैत्यः विविधानि शस्त्राणि चापान्युष्मन् क्रुद्धः सुदर्शनधरं प्रति क्षिपन् युद्धमकरोत्। पुनः पुनः प्रभुः सुदर्शनचक्रेण तस्य वदनात् पतितानि शस्त्राणि छित्त्वा बाणस्य बाहून् वृक्षशाखावत् छिनत्ति स्म। तस्य बाहुषु छिद्यमानेषु भक्तवत्सलः श्रीभवः सुदर्शनधरं समीपमागत्य सान्त्वनमकरोत्। श्रीरुद्र उवाच— "त्वं परं ब्रह्म परं ज्योतिः, वाङ्मये ब्रह्मणि गुह्यः, विशुद्धात्मनां केवलं व्योम इव दृश्यसे। तव नाभिः आकाशः, मुखं वह्निः, रेतः आपः, शिरः व्योम, दिशः कर्णौ, पादावसि भूमिः; चन्द्रः मनः, सूर्यः नेत्रं, आत्मा आत्मा, अहं सागरः तव उदरम्, नागेन्द्रः तव भुजः।" "त्वच्चर्माणि औषधयः, मेघाः तव आपः, ब्रह्मा तव केशः, बुद्धिः सृष्टिशक्ति, प्रजापतिः हृदयं, धर्मः तव स्वरूपम्; त्वमेव विश्वपुरुषः, लोकमूर्तिः। हे निर्बाध प्रभो! तवायं अवतारः धर्मसंरक्षणाय लोकहिताय च; वयं सर्वे तव प्रेरणया सप्तलोकान् वेदितुम् अर्हमः। त्वमेव आदिपुरुषः, चतुर्थः परः, स्वयंज्योतिः, कारणं च अकारणं च; त्वं स्वशक्त्या गुणानां प्रकाशनाय अव्ययः।" "यथा स्वच्छायया सूर्यः छन्नः छायां रूपाणि च प्रकाशयति, तथैव त्वं गुणमयेनात्मना गुणान् गुणिभिश्च प्रकाशयन् अनन्तदीप्तिः असि। येषां मनांसि तव मायया मोहितानि, त एव पुत्रदारगृहादिषु आसक्ताः, दुःखसागरे निमज्जन्ति चोर्ध्वं चाधः च।" "मर्त्यजन्म लब्ध्वा ये अयुक्तेन्द्रियाः तव पादौ न भजन्ति, ते दयनीयाः, आत्मनैवात्मानं मोहयन्ति। यो त्वां परित्यज्य विषयान् प्रतिकूलतः सेवते, स अमृतं त्यक्त्वा विषं पिबति। अहं च ब्रह्मा च, देवाः, विशुद्धचित्ताः ऋषयश्च, सर्वे त्वां प्रीयमाणं आत्मन्यर्पिताः।" "त्वं सृष्टिस्थितिलयकारणं, समः शान्तः सुहृदात्मा भगवाञ्जगत्कारणम्, एक एव द्वितीयो नास्ति; तव वयं जन्ममृत्युनिवृत्तये नमामः। अयं मे प्रियतमः, भक्तः, वशः; अहं तस्मै अभयदानं दत्तवान्, तस्मात् तव अनुग्रहः तस्मिन्नस्तु, यथा त्वया दैत्यपतये कृपा कृता।" भगवानुवाच— "यद् यद् त्वया उक्तं, तत् सर्वं मम प्रीयते, यत् त्वया निश्चितं, तत् एव मम अनुमोदितं। अयं विरोचनसुतः असुरः मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय पूर्वं वरः दत्तः, तस्मात् न स न तव वंशः मया हन्यते। अस्य गर्वनाशाय बाहवः छिन्नाः, पृथिवीं भारयन्ती सेना अपि मया नष्टा। चत्वारः बाहवः शेषाः; अयम् अजरामरः तव गणेषु श्रेष्ठः भविष्यति, असुर, सर्वतः अभयम् अस्य भविष्यति।" एवं चाभयप्राप्तः असुरः कृष्णं प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथमारोप्य समीपमानीय, स्वसेनया परिवृतः, उत्तमवस्त्राभरणधारी, भार्यया सह, रुद्रेण पूजितः स्वपुरीं प्रतस्थे। स तु द्वारतोरणसंयुक्तां पताकाभिरलङ्कृतां, सुसंरक्षितचत्वरां, शङ्खदुन्दुभितूर्यनिनादमिश्रितां, नगरवासिभिः सखिभिः द्विजैश्च सत्कृतां पुरीं प्रविवेश। यः कश्चन कृष्णस्य विजयमथ शङ्करयुद्धं च प्रातः स्मरति, स कदापि पराजयं न यास्यति। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमंहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे द्वितीयभागे अनिरुद्धानयनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः। श्रीशुक उवाच— हे कुरुश्रेष्ठ! भगवान् बलरामः स्वमित्रगणदर्शनकाङ्क्षया रथमारुह्य नन्दगोकुलं ययौ। तत्र चिरकालम् अतिप्रियैः गोपैः गोपीभिश्च समालिङ्गितः, मातरं पितरं च प्रणम्य ताभ्यां हर्षवर्षितश्चाभ्यनन्दि। ते च "हे दाशार्ह! त्वं च भ्राता च नित्यं नः पालयताम्," इत्युक्त्वा तं गोदोहदशिरसि आरोप्य, परिष्वज्य, नेत्रजलैः स्नापयामासुः। स च स्ववयोवृद्धान् गोपालान् यथायोग्यं यथावयः यथामैत्रीं यथासंबन्धं च सानुरागं प्रणम्य, तेषां मध्ये आसनस्थः सस्मितं हस्तस्पर्शपूर्वकं तैः पृष्टः। स च तेषां कुशलं कुलस्य च पृष्ट्वा, स्नेहगद्गदया गिरा, सर्वं कृष्णपदपद्मे निहितभारं तेषां कुशलं पप्रच्छ। ते च "हे राम! सर्वे स्वजनाः कुशलिनः? त्वं स्वपत्नीपुत्रैः सह स्म नः स्मरसि वा?" इति पप्रच्छुः। "सौभाग्येन दुष्टः कंसो निहतः, सौभाग्येन बन्धवो विमुक्ताः, सौभाग्येन शत्रून् जित्वा दुर्गे स्थिताः।" इति। गोप्यः अपि रामदर्शनानन्दसमाकुलाः सस्मितं पप्रच्छुः— "स नगरनारिकान्त कृष्णः सुखेन वर्तते वा?" इत्येवमेकत्र सर्वे मिलित्वा स्नेहगद्गदया वाचाः पप्रच्छुः। एवं श्रीमद्भागवतमहापुराणे दशमस्कन्धे अनिरुद्धानयनं बलरामगोकुलागमनं च दिव्यं चरितं सम्यगुपवर्णितम्।