यदा भूतगणाः तत्र निष्कासिताः, तदा त्रिशिरः त्रिपादः ताम्यन्वितः ज्वरः दाशार्हवंशजं प्रति दश दिशः दहन् इव समुत्पत्य आक्रामत्। ततः दिव्यः नारायणः तं दृष्ट्वा स्वं ज्वरं मुमोच; तत्र शिवज्वरः विष्णुज्वरः च परस्परं समरम् अप्राप्तम्। विष्णुज्वरस्य प्रभावेण शिवज्वरः अभिभूतः, भयात् अन्यत्र शरणं न लब्ध्वा, हृषीकेशं शरणं ययाचे, अञ्जलिं कृत्वा स्तुतिं अकरोत्। शिवज्वरः उवाच—अनन्तशक्ते, परमेश्वर, सर्वात्मन्, शुद्धचेतनरूप, जगतः उत्पत्तिस्थितिलयहेतुः, शान्तब्रह्मन्, ब्रह्मलिङ्ग, ते नमः। कालः, नियतिः, कर्म, जीवः, प्रकृतिः, पदार्थः, क्षेत्रम्, प्राणः, आत्मा, विकारः—एषां समूहः बीजाङ्कुरप्रवाहः तव मायैव; तस्य निवृत्तौ शरणं याचामि। तव लीलया, विविधरूपधारणेन, देवाः, साधवः, लोकसेतुं च पालयसि; हिंसा-व्यतिक्रान्तान् विनाशयसि; भूमेः भारहरणाय तव अवतारः। तव दुर्दम्यः, तीक्ष्णः, अतितीव्रः ज्वरः मया दग्धः; यावत् जनाः आशाबन्धनैः बद्धाः, तावत् ते पादमूलं न सेवन्ते, तेन दुःखं अनुवर्तते। भगवान् उवाच—त्रिशिरः, तव भयम् ज्वरात् निवर्त्तं अस्तु; यः अस्माकं संवादं स्मरति, तस्य तव ज्वरात् भयम् न भविष्यति। इति उक्त्वा शिवज्वरः अच्युतं प्रणम्य निर्जगाम; तदा बाणः रथारूढः जनार्दनं युद्धाय अभ्यगच्छत्। ततः, हे राजन्, बाणः सहस्रबाहुः विविधास्त्रधारी, चक्रपाणिं महाक्रोधेन शरान् ससृजे। पुनः पुनः भगवान् तस्य मुखात् आगतान् शस्त्राणि सुदर्शनचक्रेण छित्त्वा, बाणस्य बाहून् वृक्षशाखावत् छिनत्। तस्य बाहुषु छिद्यमानेषु, भक्तवत्सलः भगवान् भवः चक्रपाणिं समीपं आगत्य अभाषत। श्रीरुद्रः उवाच—त्वं परं ब्रह्म, परमज्योतिः, शब्दब्रह्मणि गुह्यः; शुद्धात्मनः त्वां व्योमवत् केवलं पश्यन्ति। तव नाभिः आकाशः, मुखं अग्निः, वीर्यं आपः, शिरः व्योम, कर्णौ दिशः, पादौ पृथिवी; मनः चन्द्रः, नेत्रं सूर्यः, आत्मा आत्मा, अहं समुद्रः, उदरं तव, शेषः बाहुः। तव रोमाणि ओषधयः, मेघाः आपः, ब्रह्मा रोमः, बुद्धिः सृष्टिशक्ति, प्रजापति हृदयम्, धर्मः तव सारः; वास्तवतः त्वं विश्वपुरुषः, लोकमूर्तिः। त्वया अनावृतः भगवन्, धर्मरक्षणाय लोकहिताय च अवतारः; वयं सर्वे प्रेरिताः त्वया सप्तलोकान् गृहीतवन्तः। त्वं आदिपुरुषः, एकः, चतुर्थः, आत्मदृश्, कारणं च अकारणं, भगवन्; स्वशक्त्या गुणप्रदर्शनाय अव्ययः प्रकटितः। यथा सूर्यः स्वच्छायया गूढः छायां रूपं च प्रकाशयति, तथा त्वं गुणेन गूढः गुणान् गुणिनः च प्रकाशयति, अनन्तस्वरूप, आत्मज्योतिः। ये मनोमोहिताः तव मायया, ते पुत्रदारगृहादिषु आसक्ताः, दुःखसागरं निमज्जन्ति। मानवयोनि प्राप्तः, यदि असंयतेंद्रियः तव पादौ न पूजयति, तस्य शोचनीयम्, आत्मनं मूढयति। यः त्वां, स्वं प्रियात्मानम्, परित्यज्य विषयान् विपरीतं सेवते, सः अमृतं त्यक्त्वा विषं भक्षयति। अहं, ब्रह्मा, देवाः, शुद्धचित्तर्षयः, सर्वे तव प्रियं भगवन्तं पूर्णेन आत्मना शरणं गताः। त्वं जगतः उत्पत्तिस्थितिलयहेतुः, समः, शान्तः, मित्रः, आत्मा, देवः; एकः, अद्वितीयः, विश्वबीजः; जन्ममृत्युमोक्षाय त्वां वयं उपास्महे। एषः मम प्रियः, भक्तः, आज्ञाकारी; मया तस्य अभयम् दत्तम्, भगवन्; तव कृपा तस्मिन् भवतु, यथा दैत्यपतौ अनुकम्पा दर्शिता। भगवान् उवाच—यद् यद् वदसि, तत् करिष्ये; यद् यद् निश्चितं तत् मम अनुमोदितम्। विरोचनसुतः असुरः मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय वरः दत्तः, तस्मात् न सः न तव वंशः मया हन्यते। तस्य अहं गर्वनिवारणाय बाहून् छिन्नवान्; तस्य महाबल सेना भूमिभारं मया विनष्टा। चत्वारः बाहवः अवशिष्यन्ते; सः अजरः अमरः, तव गणेषु प्रमुखः, असुरः, सर्वतः निर्भयः भविष्यति। एवं अभयप्राप्तः असुरः कृष्णं शिरसा नमस्कृत्य, प्रद्युम्नं तस्य पत्नी सहितं रथे स्थापयित्वा अग्रे आनयत्। सेना-वृतः, सुस्त्रीभूषणवस्त्रधारी, पत्नी सहितः, रुद्रेण सम्मानितः, निर्जगाम। सः नगरे प्रविष्टः, ध्वजद्वारचत्वरैः शोभिते, शङ्खदुन्दुभिनादैः, नागरिकैः, मित्रैः, द्विजैः च स्वागतः। यः कृष्णस्य विजयम् शंकरयुद्धं च प्रातः स्मरति, तस्य कदापि पराभवः न भवति। एवं दशमस्कन्धे द्वितीयभागे पवित्रभगवतमहापुराणे, परमहंससंहितायाम्, अनिरुद्धानयनं नाम त्रिषष्टितमः अध्यायः समाप्तः। श्रीशुकः उवाच—हे कुरुश्रेष्ठ, भगवान् बलरामः, प्रियसखीन् द्रष्टुम् उत्सुकः, रथं आरुह्य नन्दस्य गोकुलं अगच्छत्। सः दीर्घकालम् गोपैः गोपिकाभिः च आलिङ्गितः, येन तं दीर्घकालं अभिलषितवन्तः, तदा रामः मातापितरौ प्रणम्य, ताभ्यां हर्षपूर्णं आशीर्वादं प्राप। "त्वं च भ्राता च, हे विश्वेश, सदा अस्मान् पालयताम्, हे दाशार्ह," इति, तं गोदग्धम् आलिङ्ग्य, नेत्रजलबिन्दुभिः स्नापयन्तः उक्तवन्तः। सः वृद्धगोपान् यथावयः, यथामित्रं, यथा सम्बन्धं, यथासंस्कारं, समासीनान् सन्मान्य अभिवाद्य। ततः गोपान् समीपं गत्वा, हासपरिहासैः, हस्तसंवदनैः, अन्यैः च लक्षणैः, सः सुखेन उपविष्टः, तैः समागतैः पृष्टः। सः अपि तेषां कुशलं, कुटुम्बस्य च, स्नेहगद्गदया वाचा पृष्टवान्; सर्वे तु कृष्णे, पद्मलोचनः, भारं समर्पितवन्तः। "हे राम, सर्वे तव बान्धवाः कुशलम्? त्वं पत्न्याः पुत्रैः च सह अस्मान् स्मरसि वा?" इति गोपाः पृष्टवन्तः।