बाणः, रणमदेन विक्रान्तः, एकैकशः पञ्चशतानां धनुषां द्वयमेकं बाणयुग्मं सन्नद्धवान्। तस्मिन्नन्तरे भगवान् हरिः तानि धनूंषि समं छित्त्वा, सारथिं च रथं च तुरगांश्च निहत्य, शङ्खं दध्मौ। तदा बाणस्य जननी कोटरा नाम्ना, नग्ना विकीर्णकेशी, कृष्णस्य पुरतः पुत्ररक्षणाय स्थितवती। गदाग्रजः तां नग्नां दृष्ट्वा, मुखं पार्श्वे कृत्वा, न अपश्यत्। बाणः तु रथहीनः, भग्नधन्वा, नगरं प्रविवेश। यदा तत्र भूतसैन्यानि भग्नानि, तदा त्रिशिराः त्रिपाद्व्यथी ज्वरः दश दिशः दग्धुमिव दाशार्हवंशजं प्रत्यभ्यद्रवत्। तं दृष्ट्वा दिव्यः नारायणः स्वं वैष्णवं ज्वरं मुमोच; तत्र शिवस्य ज्वरः विष्णोः च ज्वरः समरं चक्रतुः। विष्णुज्वरबलात् आक्रान्तः शिवज्वरः, त्रस्तः, अन्यत्र शरणं न प्राप्य, हृषीकेशं शरणं गत्वा, कृताञ्जलिः स्तोतुं प्रववृते— "नमस्ते अनन्तशक्ते, परमेश्वर, सर्वात्मन्, शुद्धचेतनमात्र, जगत्सृष्टिस्थितिलयहेतुः, शान्तब्रह्मन्, ब्रह्मलक्षण! कालो दैवं कर्म जीवः प्रकृतिः द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः च—बीजाङ्कुरप्रवाहरूपः अयं सङ्घातः तव माया; तस्य निवृत्तौ शरणं प्रपद्ये। विविधरूपधारणया देवसाधुप्रपाश्रयान् लोकसेतून् धारयसि; हिंसारतां दुष्टान् हन्ति; पृथिव्याः भारहरणाय तवावतारः। तव दुर्दम्येन तीव्रेण ज्वरेण दग्धोऽस्मि; ये आशाबन्धनैः बद्धाः, ते तव पादमूलं न सेवन्ते, तेषां दुःखं न निवर्तते।" भगवान् उवाच—"त्रिशिराः, तव प्रीतोऽस्मि; ते ज्वरभीः व्यपयान्तु। यः अयं संवादं स्मरिष्यति, स त्वत्तः ज्वरभीं न प्राप्स्यति।" इति उक्त्वा, शिवस्य ज्वरः अच्युताय प्रणम्य, तत्रैव गतः। बाणः पुनः रथमारुह्य, जनार्दनं युद्धाय समुपेत्य। ततः, राजन्, सहस्रबाहुः असुरः, विविधायुधधारी, चक्रपाणये बाणवर्षं मुमोच। भगवन् पुनः पुनः तस्य मुखतो निर्गच्छन्ति आयुधानि तीक्ष्णेन चक्रेण छित्त्वा, बाणस्य बाहून् वृक्षशाखावत् छित्त्वा निपातितवान्। तस्य बाहुषु छिद्यमानेषु, भक्तवत्सलः भगवान् भवः, चक्रपाणिं समीपमागत्य, इदं वचनमुवाच— "त्वं परं ब्रह्म, परं ज्योतिः, शब्दब्रह्मणि गुह्यः; शुद्धात्मनः त्वां व्योमवत् एकं पश्यन्ति। तव नाभिः आकाशः, मुखं अग्निः, रेतः आपः, शिरः द्यौरिव, दिशः कर्णौ, पादौ पृथिवी, मनः सोमः, नेत्रं सूर्यः, आत्मा आत्मा, अहं सागरः तव उदरम्, शेषः तव भुजः। तव रोमाः ओषधयः, मेघाः तव आपः, ब्रह्मा तव केशः, बुद्धिः तव सृष्टिशक्तिः, प्रजापतिः तव हृदयम्, धर्मः तव स्वरूपम्; साक्षात् त्वं पुरुषः विश्वरूपः। अयम् अवतारः तव, अनवरोधिन्, धर्मसंरक्षणाय लोकक्षेमाय च; वयं सर्वे प्रेरितास्त्वया सप्तलोकान् अवगच्छामः। त्वमेव आद्यः, एकः, चतुर्थः परः; स्वदृग्भूतः, कारणं च निराकरणं च; स्वशक्त्या गुणाविर्भावाय आविर्भासि, न तु विक्रियसे। यथा स्वच्छायया छन्नः सूर्यः छायां रूपाणि च प्रकाशयति, एवं त्वं गुणेन गूढः गुणान् गुणिनश्च प्रकाशयसि, अनन्ततेजः। यस्याः मायया मुह्यमानचित्ताः पुत्रदारगृहादिषु सक्ताः, ते दुःखसिन्धौ निमज्जन्ति उतोच्चैरुत्तरन्ति। इदं मानुषं जन्म लब्ध्वा, यः असंयतात्मा तव पादयोः न वन्दते, स आत्मानं मूढः वञ्चयति। यः त्वां, प्रियतमं आत्मानं, परित्यज्य, विषयान् प्रतिपक्षेण सेवते, स अमृतं त्यक्त्वा विषं पिबति। अहं, ब्रह्मा, देवाः, शुद्धचित्ताः ऋषयः च, सर्वे त्वां शरणं गताः। त्वं जगत्सृष्टिस्थितिलयहेतुः, समः, शान्तः, बन्धुः, आत्मा, देवः; अद्वितीयः जगद्धेतुः; वयं त्वां जन्ममृत्युपाशविमोक्षाय वन्दामः। अयं मम प्रियो भक्तः, मम प्रियः, मया अभयः प्रदत्तः; तव कृपा अस्यापि यथा दैत्यपतये कृपा कृता।" भगवान् उवाच—"भगवन्, यद् यद् इच्छसि, तत् करिष्ये; यत् त्वया निश्चितं, तत् मम प्रीतिकरं। अयं विरोचनपुत्रः असुरः मया अपि न हन्तव्यः; प्रह्लादाय दत्तं वरं, तेन न अस्य न च तव वंशस्य मया वधः। अस्य गौरवदर्पहरणाय बाहवः मया छिन्नाः; पृथिवीं भारयन्तं सैन्यमपि मया विनाशितम्। चत्वारः बाहवः अवशिष्टाः; अयम् अजरः अमरः च, तव गणेषु श्रेष्ठः, असुर, सर्वतः अभयः भविष्यति।" इति भगवता अभयप्रदानं लब्ध्वा, असुरः कृष्णाय शिरसा नमित्वा, प्रद्युम्नं तस्य भार्यया सह रथे स्थापयित्वा, तं पुरतः अनयत्। स सैन्येन परिवृतः, सुशुक्लवस्त्राभरणविभूषितः, भार्यया सह, रुद्रेण पूजितः, नगरं प्रति प्रस्थितः। स्वनद्भिः शङ्खदुन्दुभितूर्यैः, पताकातोरणरथ्यागुप्तद्वारयुक्तां, नागरिकमित्रद्विजैः सुस्वागतम्, स राजधान्यां प्रविवेश। यः कश्चित् कृष्णस्य विजयम्, शङ्करयुद्धं च, प्रभाते स्मरति, स कदापि पराजयं न प्राप्नोति। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयार्धेऽनिरुद्धाहरणं नाम त्रिसष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच— कुरुश्रेष्ठ, बलरामः प्रियसखान् द्रष्टुम् उत्सुकः, रथमारुह्य, नन्दगोकुलं गतः। तत्र गोपालैः गोप्यश्च दीर्घकालं परिष्वक्तः, तैः चिरं प्रियतमः, स पितरौ प्रणम्य, ताभ्यां हर्षोत्कण्ठिताभ्यां समाश्वासितः। "त्वं च भ्राता च, दाशार्ह, सदा अस्मान् पालयतम्, जगन्नाथ," इति वदन्तौ, तं अङ्के स्थाप्य, परिष्वज्य, नेत्रजलबिन्दुभिः स्नापयामासतुः।