स्वबलानि भग्नानि दृष्ट्वा बाणः क्रोधाग्निना दग्धचित्तः सात्म्यकीं परित्यज्य रणमध्यगतं श्रीकृष्णमेव समभ्यधावत्। स बाणः, युद्धमदेन प्रमत्तचित्तः, पञ्चशतानि धनुषां समाकृष्य, प्रत्येकस्य द्वौ द्वौ बाणौ सज्जीकृत्य समुत्ससर्ज। तस्य तानि सर्वाणि धनूंषि भगवान् हरिः सहस्रशः कृत्स्नानि चिच्छेद; सारथिं च रथमश्वांश्च जघान, ततः शङ्खं दध्मौ। तदा बाणस्य जननी कोटरा, नग्ना विकचकेशा, पुत्ररक्षणकाम्या श्रीकृष्णस्य पुरतः स्थितवती। गदाग्रजः भगवान् मुखं परावृत्य तां नग्नां नावलोकयत्; बाणः च, भग्नधनुर्धन्वा, निरथः स्वनगरीं प्रविवेश। यदा समस्ताः सेनाः भग्नाः, तदा त्रिशिराः त्रीपदश्च ज्वररूपधारी, दाशार्हवंशजं भगवन्तं दिशो दश दहन्निव समभ्यधावत्। तं दृष्ट्वा दिव्यः नारायणः स्वं ज्वरमपि ससृजे; तदा शैवज्वरः विष्णुज्वरेण सह युध्यताम्। विष्णुज्वरबलात् पीडितः शैवज्वरः भीतः शरणं हृषीकेशमुपेत्य कृताञ्जलिः स्तुतिं चकार। स शैवज्वरः उवाच—अनन्तशक्ते, परमेश्वर, सर्वात्मन्, शुद्धचेतनस्वरूप, जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारण, शान्तब्रह्मन्, ब्रह्मलिङ्ग, तुभ्यं नमः। कालः, दैवम्, कर्म, जीवः, प्रकृतिः, द्रव्यं, क्षेत्रम्, प्राणः, आत्मा, विकारः—बीजाङ्कुरप्रवाहरूपोऽयं समष्टिः तव मायैव; तस्य निवृत्तिं शरणमहं प्रपद्ये। त्वं लीलया नानारूपधारी, देवदानवपुण्यजनान् पालयसि, पापिनः हिंसकान् नाशयसि; पृथिव्याः भारहरणाय जन्म त्वदीयमस्ति। अत्यन्ततीव्रदाहेन तव ज्वरेण दग्धोऽस्मि; ये जनाः आशाबन्धनैः बद्धाः, ते तव पादमूलं न सेवन्ते, तेषां दुःखं न निवर्तते। श्रीभगवानुवाच—त्रिशिरन्, तव संतोषो मयि जातः; तव ज्वराद्भयम् अस्तु विनष्टम्। यः कश्चन अस्माकं संवादं स्मरिष्यति, स तव भीतिं न यास्यति। एवं भगवता उक्तः स शैवज्वरः अच्युतं प्रणम्य तत्रैव व्यपयात्; बाणः च रथमास्थाय पुनः जनार्दनं युद्धाय समुपचक्रमे। तदा, राजन्, सहस्रबाहुः स बाणासुरः नानायुधधारी महाक्रोधेन चक्रिणे बाणवर्षं ससर्ज। भगवान् पुनः पुनः तस्य वदनादागतानि शस्त्राणि सुदर्शनचक्रेण छित्त्वा, शाखामिव वृक्षस्य, बाणस्य भुजान् छित्त्वा पातयामास। यदा बाणस्य भुजाः छिद्यमानाः, तदा भक्तवत्सलः भगवान् भवः श्रीचक्रधरं समीपमुपेत्य वाक्यमुवाच—"त्वं परं ब्रह्म, परं ज्योतिः, शब्दब्रह्मणि गुह्यतमं; येषां चित्तं विशुद्धं, ते त्वां केवलं व्योमवत् पश्यन्ति। तव नाभिः आकाशः, मुखं वह्निः, रेतः आपः, शिरः व्योम, दिशः कर्णौ, पादौ पृथिवी; चन्द्रः मनः, सूर्यः चक्षुः, आत्मा आत्मा, अहं समुद्रः, उदरं तव, शेषः बाहुः। तव रोमाणि औषधयः, मेघाः आपः, ब्रह्मा केशः, बुद्धिः सृष्टिशक्तिः, प्रजापतिः हृदयम्, धर्मः सारं; साक्षात् त्वं विश्वरूपः, लोकमूर्तिः।" "भगवन्, तवावतारोऽयं धर्मसंरक्षणाय, लोकहिताय; वयं सर्वे तव प्रेरणया सप्त लोकान् विज्ञायामः। त्वमेव आद्यः, अनन्यः पुरुषः, चतुर्थः परः; आत्मदृग्, कारणम्, अकारणं, स्वशक्त्या गुणाविर्भावाय अव्ययः। यथा स्वच्छायया छन्नः सूर्यः छायां रूपाणि च प्रकाशयति, तथा त्वं गुणेनावृतः गुणान् गुणिनश्च प्रकाशयसि, अनन्ततेजः।" "ये तव मायया मोहिता, ते पुत्रदारगृहादिषु आसक्ताः, दुःखसिन्धौ निमज्जन्ति चोदयन्ति च। इदानीं मनुष्यदेहं लब्ध्वा, येन्द्रियवशाः तव पादौ न भजन्ति, ते आत्मनं मूढयन्ति। यस्त्वां परित्यज्य, आत्मानं प्रियं, विषयेषु प्रतिकूलं प्रवर्तते, स अमृतं त्यक्त्वा विषं पिबति। अहं ब्रह्मा देवाः, ऋषयश्च, सर्वे त्वां प्रपन्नाः, भगवन्, सर्वात्मना।" "त्वं जगतः सृष्टिस्थिलयहेतु, समः, शान्तः, बन्धुः, आत्मा, देवः; अद्वितीयः, विश्वमूलः; त्वां वयं जन्ममरणनिवृत्त्यै नमामः। अयं बाणः मम प्रियः, वशः, अनुगतः; मया तस्य अभयम् दत्तम्; भगवन्, तस्मिन दया भवतु, यथा त्वया दैत्यपतौ कृपा कृता।" श्रीभगवानुवाच—"भगवन्, यद् यद् वक्तुमिच्छसि, तत् करिष्यामि; यत् त्वया निश्चितं, तत् मम प्रियं समञ्जसम्। अयं विरोचनसुतः असुरः मया न हन्तव्यः; प्रह्लादाय मया वरः दत्तः, तस्मात् न स न तव वंशः मया निहन्यते। अस्य गर्वनाशाय भुजाः छिन्नाः; पृथिवीं बाधमानं बलं च मया विनाशितम्। चत्वारः अस्य भुजाः शेषाः; स चिरंजीवी अमरश्च, तव गणेषु श्रेष्ठः भविष्यति, असुर, सर्वतः अभयम्।" एवं भगवतः अभयप्रदानं लब्ध्वा बाणासुरः कृष्णं प्रणम्य, प्रद्युम्नं स्वपत्नीसमेतं रथे स्थाप्य, तं समुपानयत्। सेनान्यया परिवृतः, शोभनवस्त्राभरणधारी, भार्यया सहितः, रुद्रेण पूजितः, स्वपुरीं प्रतस्थे। स तु पताकाद्वारशोभितां, सुविन्यस्तसंरक्ष्यचत्वराम्, शङ्खदुन्दुभितूर्यनिनादिताम्, नगर्यां प्रविवेश; तत्र प्रजाभिः, सुहृद्भिः, द्विजैश्च सत्कृतः। यः कश्चन प्रभाते कृष्णस्य विजयम्, शंकरयुद्धं च स्मरति, स कदापि पराजयं न प्राप्नोति। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे 'अनिरुद्धानयन' नाम त्रयसष्टितमः अध्यायः श्रीमद्भागवते महापुराणे समाप्तः। श्रीशुक उवाच—हे कुरुश्रेष्ठ, श्रीबलरामः स्वमित्रदर्शनकाङ्क्षी, रथमारुह्य नन्दस्य गोकुलं प्रति गतः। स तत्र गोकुले, गवां पालयितृभिः गोप्यश्च, येन दीर्घकालं वियोगेन संतप्ताः, दीर्घं समालिङ्गितः; पितरौ च प्रणम्य, ताभ्यां हर्षेण सुस्वस्त्ययनं लब्धवान्।