श्रीशुक उवाच— हे भारतवंशोद्भव, अनिरुद्धः स्वजनैः सह दृष्टिगोचरः न सन्, तेषां चतुर्मासानि अनवरतशोकसंपूर्णानि व्यतीयुः। तदा नारदात् अनिरुद्धस्य बन्धनस्य वृत्तान्तं श्रुत्वा, येषां कृष्णः देवता, त एव वृष्णयः शोनितपुरं प्रति प्रस्थिताः। प्रद्युम्नः, युयुधानः, गदः, साम्बः, सारणः, नन्दः, उपनन्दः, भद्रः, अन्ये च, रामकृष्णानुयायिनः, सर्वे निर्गताः। द्वादश अक्षौहिणीभिः सैन्यैः सहिताः, सात्वतानां श्रेष्ठाः बाणस्य नगरीं सर्वतः परिवव्रुः। तदा बाणः स्वोद्यानानि, प्राकारान्, तोरणानि, द्वाराणि च विनष्टानि दृष्ट्वा, कोपसम्पन्नः, समं सैन्यम् आदाय युद्धाय निर्गतः। बाणस्य कृते भगवाँस्सर्वेश्वरः रुद्रः, स्वपुत्रेण प्रमथगणैः च सह, नन्दिनं वृषभं आरुह्य, रामकृष्णाभ्यां सह युद्धाय प्रवृत्तः। तत्र आश्चर्यम् अत्यन्तं रोमाञ्चकरं तुमुलं च युद्धं जातम्—कृष्णशङ्करयोः, तथा प्रद्युम्नगुहयोः च। कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च बलरामेण सह युद्धं कृतवन्तौ; साम्बः बाणपुत्रेण, सात्यकिः बाणेन च समरः। ब्रह्मादयः सुरेश्वराः, मुनयः, सिद्धाः, गन्धर्वाः, अप्सरसः, यक्षाश्च, विमानैः समागताः, तद् युद्धं द्रष्टुम् आगच्छन्। कृष्णः शङ्करस्य गणान्—भूतान्, प्रमथान्, गुह्यकान्, डाकिनीः, राक्षसान्, विनायकांश्च—शरैः प्रज्वलितैः व्यधमत्। प्रेतान्, मातृगणान्, पिशाचान्, कुश्माण्डान्, ब्रह्मराक्षसान् च, शार्ङ्गधनुषः तीक्ष्णैः बाणैः व्यपोह्य। पिनाकधारी रुद्रः नानाविधानि अस्त्राणि शार्ङ्गधारिणि कृष्णे प्राहिणोत्; कृष्णः तु शान्तचित्तः प्रतिअस्त्रैः तानि निवारितवान्। सः ब्रह्मास्त्रम् अपि स्वेन ब्रह्मास्त्रेण, वायव्यं पार्वत्यास्त्रेण, आग्नेयं पार्जन्यास्त्रेण, पाशुपतं स्वेनास्त्रेण प्रतिषिद्धवान्। ततः जृम्भणास्त्रेण मोहितं गिरिशम् अविध्य, शौरिः खड्गमुसलबाणैः बाणसेनां निपातितवान्। स्कन्दः प्रद्युम्नस्य बाणवर्षेण सर्वतः आहतः, रक्तं स्रवत्, मयूरध्वजः सन्, समरात् निवृत्तः। कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च हलप्रहारात् पेतुः; तयोः विहीनाः सैन्याः दिशः दिशं पलायिताः। स्वसैन्यं भग्नं दृष्ट्वा, बाणः कोपदग्धः, सात्यकिं विहाय, युद्धमध्यगतं कृष्णं प्रत्यभ्यधावत्। सः पञ्चशतानां धनुषां प्रत्यक्षं द्विद्वि बाणौ संयोज्य, युद्धमदेन विवशः, सम्यग् विक्षिपत्। तस्य धनुषः एकैकं हरिः सहस्रशः छित्त्वा, सारथिं रथं च तुरगांश्च निहत्य, शङ्खध्वनिं चकार। तदा बाणस्य माता कोटरा, नग्ना विकचकेशी च, पुत्ररक्षार्थं कृष्णस्य पुरतः स्थितवती। गदाग्रजः कृष्णः तां नग्नां नावलोक्य, मुखं अपसार्य, बाणः च रथहीनः, भग्नधनुष्मान्, नगरं प्रविवेश। तदा भग्नगणेषु, त्रिशिरा नाम ज्वरः, दशदिक् दग्धुमिव, दशार्हवंशजं प्रति समभ्यधावत्। तं दृष्ट्वा, दिव्यः नारायणः स्वं ज्वरमपि ससर्ज; शैवज्वरः विष्णुज्वरः च परस्परं युद्धं कृतवन्तौ। विष्णुज्वरस्य प्रभावेण आक्रान्तः शैवज्वरः, त्रस्तः, अन्यत्र शरणं न लब्ध्वा, हृषीकेशं शरणं प्रपद्य, अञ्जलिं कृत्वा स्तोतुम् आरब्धः। स ज्वरः उवाच— अनन्तशक्ते, परमेश्वर, सर्वात्मन्, शुद्धचेतनस्वरूप, जगत्-सम्भर-लय-कारण, शान्तब्रह्मन्, ब्रह्मलक्षण, तुभ्यं नमः। कालः, दैवम्, कर्म, जीवः, प्रकृतिः, द्रव्यं, क्षेत्रम्, प्राणः, आत्मा, विकारः—एषां समष्टिः, बीजाङ्कुरप्रवाहः, तव माया; तस्य निवृत्तिं प्रपद्ये। त्वं लीलया नानारूपधारी, देवदानवपुन्यसेतूनां धारकः, हिंसाव्यसनिनां नाशकः, पृथिव्याः भारहरणाय आविर्भूतः। त्वदीयं दुर्दमं तीक्ष्णं ज्वरं प्रज्वलितं मया दग्धोऽस्मि; ये जनाः आशाबन्धनैः बद्धाः, ते तव पादमूलं न भजन्ति, तेषां दुःखं न निवर्तते। स भगवान् उवाच— त्रिशिरः, तव ज्वरभीतः अहं तुष्टः; मम संवादं यः स्मरिष्यति, स तव भयात् विमुक्तः स्यात्। एवं उक्त्वा, शैवज्वरः अच्युतं प्रणम्य निर्गतः; बाणः पुनः रथमारुह्य, जनार्दनं युद्धाय समुपेतः। ततः सहस्रबाहुः असुरः, नानायुधधारी, चक्रपाणौ बाणवर्षं ससर्ज। तस्य वदनात् निर्गच्छन्ति आयुधानि भगवाँश्चक्रेण पुनः पुनः छित्त्वा, बाणस्य भुजान् शाखावत् छित्त्वा निपातितवान्। बाणस्य भुजच्छेदे प्रवृत्ते, भक्तवत्सलः भगवान् भवः, तत्रागत्य, चक्रपाणिं प्रति वचनमुवाच। श्रीरुद्र उवाच— त्वं परं ब्रह्म, परं ज्योतिः, शब्दब्रह्मणि गुह्यः; येषां हृदि शुद्धं, ते त्वां व्योम्नि एकमेव पश्यन्ति। तव नाभिः आकाशः, अग्निः वक्त्रम्, आपः शुक्रम्, व्योम शिरः, दिशः श्रोत्रे, पादौ भूमिः, चन्द्रः मनः, सूर्यः नेत्रम्, आत्मा आत्मा, अहम् सागरः, उदरम्, फणिपतिः भुजः। तव रोमाणि औषधयः, मेघाः अपः, ब्रह्मा केशः, बुद्धिः सृष्टिशक्तिः, प्रजापतिः हृदयं, धर्मः स्वरूपम्; त्वं हि विश्वरूपः, लोकमूर्तिरेव। अयम् अव्याहत प्रभो, तवावतारः धर्मरक्षणाय जगतां हिताय; वयं च सर्वे त्वया प्रेरिताः सप्तलोकान् विद्मः। त्वमेव आद्यः, एकः पुरुषः, चतुर्थः परः; स्वदृग्, कारणं च अकारणं च, भगवन्; त्वं स्वशक्त्या गुणाविर्भावाय, स्वरूपेणाव्ययः। यथा स्वच्छायया छन्नः सूर्यः छायां रूपाणि च सृजति, तथैव त्वं गुणेनावृतः गुणान् गुणिनश्च प्रकाशयसि, अनन्तप्रभ आत्मज्योतिः। येषां बुद्धिः तव मायया मोहिता, ते पुत्रदारगृहादिषु आसक्ताः, दुःखसागरस्योर्मिषु निमग्नाः समुत्थाय पतन्ति च।