अनिरुद्धं हर्तुमुद्यताः सर्वतो ययुः शत्रवः, स तु तान् अनिरुद्धः क्रुद्धः स्वबलघातिनः श्वपादीनिव वराहनायकः सम्यक् समुद्धत्यान्योन्यं निजशस्त्रैः निपात्य, केचन शिरोभागविच्छिन्नाः, केचन ऊरूभङ्गाः, केचन भुजच्छेदाः सन्तः प्रासादात् पलायन्त। तदा बाणस्य शक्तिमान् सुतः सर्पपाशैः अनिरुद्धं बद्धवान्, स तु स्वबलघातिनः सन् क्रोधात् तत्र बद्धः अभवत्। तत् दृष्ट्वा उषा दुःखशोकसम्भ्रान्ता अश्रुपूर्णेक्षणा विललाप। एवं दशमस्कन्धस्य द्विचत्वारिंशदुत्तरषष्टितमं 'अनिरुद्धबन्धनं' नामाध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच— हे भारतवंशोद्भव, अनिरुद्धः स्वबन्धुभिः सह अदृश्यः जातः, तेषां चतुर्मासानि निरन्तरशोकयुतानि व्यतीयुः। तदा नारदात् अनिरुद्धस्य बन्धनं तद्वृत्तान्तं च श्रुत्वा, कृष्णदेवताः वृष्णयः शोणितपुरं प्रति प्रस्थिताः। प्रद्युम्नः, युयुधानः, गदः, साम्बः, सारणः, नन्दः, उपनन्दः, भद्रः च, रामकृष्णानुगामिनः सर्वे निर्ययुः। तैः द्वादशाक्षौहिणीबलैः सहितैः सत्त्वतानां श्रेष्ठाः बाणपुरं सर्वतः परिवव्रुः। बाणः तु स्वोद्यानरक्षावलयशिखरद्वाराणि विनश्यन्ति दृष्ट्वा, कोपसमन्वितः तुल्यबलं सैन्यं गृह्य युध्यितुं निर्गतः। तस्मिन्नर्थे भगवतः रुद्रः स्वपुत्रैः प्रमथगणैः च नन्दिवृषारूढः रामकृष्णाभ्यां सह रणाय समुपस्थितः। तत्र कृष्णस्य शंकरस्य च, प्रद्युम्नस्य गुहस्य च, अद्भुतं रोमाञ्चकरं महायुद्धमुत्पन्नम्। कुम्भाण्डकूपकर्णौ बलरामेण, साम्बः बाणसुतः, सात्यकिः बाणेन सम्यक् समरमकरोताम्। ब्रह्माद्या देवेशाः, ऋषयः, सिद्धाः, गन्धर्वाः, अप्सरसः, यक्षाश्च विमानैः समागत्य तद् युद्धदर्शनाय स्थिताः। कृष्णस्तु शंकरगणान्—भूतान्, प्रमथान्, गुह्यकान्, डाकिनीराक्षसान्, विनायकांश्च—शरैः निवार्य, प्रेतमातृपिशाचकुष्माण्डब्रह्मराक्षसांश्च शार्ङ्गधनुषा तीक्ष्णैः बाणैः प्रबाध्य अपाकरोत्। पिनाकधारी रुद्रः विविधानि अस्त्राणि कृष्णे प्रेषयामास, कृष्णस्तु समविद्यया प्रतिअस्त्रैः तानि शमयामास। ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रेण, वायव्यं पर्वतास्त्रेण, आग्नेयं पार्जन्यास्त्रेण, पाशुपतं स्वास्त्रेण प्रत्यवारयत्। ततः जृम्भणास्त्रेण गिरीशं मोहितं कृत्वा, शौरिः खड्गगदाबाणैः बाणबलं निपातितवान्। प्रद्युम्नस्य शरवृष्टिभिः सर्वतः पीडितः स्कन्दः रक्तस्राविषु गात्रेषु मयूरध्वजः रणभूमिं त्यक्तवान्। कुम्भाण्डकूपकर्णौ हलद्वारेण निपातितौ, तयोः बलिनः सेनाः दिशः पलायिताः। स्वबलं भग्नं दृष्ट्वा बाणः क्रोधाग्निना दग्धमानः सात्यकिं त्यक्त्वा युद्धमध्ये कृष्णमभिद्रवत्। बाणः पञ्चशतानि धनुषां एकैकस्मिन द्वौ द्वौ शरौ सज्जीकृत्य समकाले चिक्षेप, युद्धमदेन विवशः। तस्य सर्वाणि धनूंषि भगवान् हरिः एकैकं क्षणेन छित्त्वा, सारथिं रथं च तुरगांश्च जघान, ततोऽनन्तरं शङ्खं दध्मौ। तदा बाणस्य माता कोटरा नग्ना विकचकेशी तत्र स्थित्वा आत्मपुत्ररक्षणाय कृष्णस्य पुरतः स्थितवती। गदाग्रजः तु तां नग्नां दृष्ट्वा अपक्षिप्तवदनः न पश्यन्, बाणः रथविहीनः भग्नधनुः स्वपुरीं प्रविवेश। तदा सर्वेभ्यः प्राणीभ्यः अपाकृतेषु, त्रिशीर्षत्रिपादज्वरः दाशार्हवंशजं दहन्निव दशदिक् समभ्यधावत्। तं दृष्ट्वा नारायणः स्वज्वरमुत्सृज्य, शिवज्वरविष्णुज्वरोः युद्धमभवत्। विष्णुज्वरबलात् अभिभूतः शिवज्वरः भीतः शरणं न प्राप्य, हृषीकेशं शरणं जगाम, स सञ्जलिः स्तुतिं चकार। ज्वर उवाच— अनन्तशक्ते भगवन्, परमेश्वर, सर्वात्मन्, शुद्धचैतन्यरूप, जगत्सर्गस्थितिलयकारण, शान्तब्रह्मस्वरूप, ब्रह्मलक्षण, तुभ्यं नमः। कालः, दैवम्, कर्म, जीवः, प्रकृतिः, द्रव्यं, क्षेत्रं, प्राणः, आत्मा, विकारः—एषां बीजाङ्कुरप्रवाहः तव मायैव; तस्य निवृत्तौ शरणं गच्छामि। त्वया विविधरूपधारणया देवदानवपुनातनान् धारयसि, पापकृतः हिंस्रान् नाशयसि, पृथिव्याः भारहरणाय तवावतारः। तव दुर्निवार्यतप्ता तीव्रज्वरा मया दग्धोऽस्मि; यावत् जनाः आशाबद्धाः, तावत् तव पादमूलं न भजन्ति, तेषां दुःखं न निवर्तते। श्रीभगवानुवाच— त्रिशिरः, तव अहं तुष्टः, मा भैषीः; यः कश्चिद् अस्मद्वाक्यं स्मरिष्यति, तव ज्वरभयं न स्यात्। एवं उक्त्वा शिवज्वरः अच्युतं प्रणम्य निर्गतः; बाणः पुनः रथमारुह्य जनार्दनं युद्धाय समुपजगाम। तदा, हे नृप, बाणासुरः सहस्रबाहुः विविधायुधधारी, चक्रपाणौ क्रुद्धः शरान् सन्दधौ। स तु भगवता पुनः पुनः मुखात् निर्गच्छन्ति आयुधानि सुदर्शनचक्रेण छित्त्वा, बाणस्य भुजान् शाखावद् छेत्तुम् आरभत। तस्य भुजच्छेदे प्रवृत्ते, भक्तवत्सलः भगवान् भवः कृष्णं समीपमागत्य वाक्यमुवाच। श्रीरुद्र उवाच— त्वं परं ब्रह्म, परं ज्योतिः, वाङ्मनःप्रवाच्यब्रह्मणि गुह्यः, शुद्धात्मनां त्वां केवलं व्योमवत् पश्यन्ति। तव नाभिः आकाशः, अग्निर्मुखम्, आपः शुक्रम्, व्योम शिरः, दिशः कर्णौ, पृथिवी पादौ, चन्द्रः मनः, सूर्यः नेत्रम्, आत्मा आत्मा, अहं सागरः तव उदरम्, फणिपतिः भुजः। त्वदीया रोमाणि औषधयः, मेघाः आपः, ब्रह्मा केशः, बुद्धिः सृष्टिशक्ति, प्रजापतिः हृदयम्, धर्मः त्वद्रूपम्; स एव त्वं विश्वपुरुषः, लोकमूर्तिः। त्वदीयमविर्भावमिदं, अनवच्छिन्न प्रभो, धर्मसंरक्षणाय लोकहिताय च; वयं सर्वे त्वयैव प्रेरिताः सप्तलोकान् अवगच्छामः।