तत्र तां योगमायाम् उपलभ्य, उषा स्वयम् शयनस्थं प्रद्युम्नस्य पुत्रं अनिरुद्धं शुभशय्यायाम् सुप्तं सखीप्रदर्शनार्थं शोणितपुरं नीतवती। तं रूपसम्पन्नं वीरं दृष्ट्वा, उषा हृष्टमुखी स्वगृहे, यत्रान्येषां प्रवेशनं दुष्करं, अनिरुद्धेन सह रममाणा सुखमुपलभत। तत्र स अनिरुद्धः उत्तमवस्त्रैः, माल्यैः, सुरभिभिः, धूपैः, दीपैः, आसनैः, पेयैः, भोज्यैः, स्वादुभिः, सेवावचोभिश्च सत्कृतः आसीत्। कन्यागृहे स गोपितः, उषायाः वर्धमानया प्रीत्या नित्यं सेव्यमानः, अनिरुद्धः, यस्य इन्द्रियाणि उषया आकृष्टानि, दिनान्यतिक्रामन्ति न वेद। एवं स यदुवीरः तया रममाणः, तस्या व्रतानि भग्नानि; तदा तां रक्षिणः सूक्ष्मलिङ्गैः प्रमोदिताः दृष्ट्वा, तस्याः विचित्रं आचरणं विज्ञाय, राज्ञे निवेदयामासुः—"त्वदीया कन्या कुलपांसनी, अस्माभिः रक्ष्यमाणा अपि, स्वगृहे, न ज्ञायते कथं सा दुर्लभप्रवेशा पुरुषेण दूषिता।" ततः बाणः, कन्यायाः कलङ्कश्रवणेन संतप्तचित्तः, शीघ्रं कन्यागृहं प्रविश्य, यदुप्रवीरं अनिरुद्धं ददर्श। स तं कामात्मजं, सर्वसौन्दर्यसंपन्नं, श्यामवर्णं, पीताम्बरधरं, कमलनयनं, विशालभुजं, कुण्डलाभरणं, कुण्डलितकेशं, स्मितावलोकितमुखं, ददर्श। स प्रियया सह अक्षवाटे क्रीडन्तं, या तं काङ्क्षमाणा, स्तनकुङ्कुमलिप्तमाल्येन भूषिताङ्गीं, स च मालतीमाल्यं बाहुभ्यां धारयन्, तस्याः पार्श्वे उपविष्टं दृष्ट्वा, बाणः विस्मितः अभवत्। तत्र, माधवं शत्रुभिः रक्षिभिः सेनाभिश्च परिवृतं दृष्ट्वा, अनिरुद्धः गदां समुत्क्षिप्य, यमदण्डधारीव, हन्तुं प्रवृत्तः स्थितः। तं ग्रहीतुं समभ्यधावन्तः ये सर्वतः, अनिरुद्धेन निपातिताः, यथा वराहपतिना श्वानः हन्यमानाः; हन्यमानाः ते रक्षिणः भग्नशिरसो जङ्घाभुजाः प्रासादात् पलायिताः। ततः बाणस्य शक्तिमान् पुत्रः, नागपाशैः कोपसम्पन्नं स्वबलघातिनं अनिरुद्धं बबन्ध; उषा दुःखशोकसमाकुला, बद्धं तम् अनिरुद्धं दृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना विललाप। एवं दशमो भागे महापुराणे श्रीमद्भागवते संन्यासिनां परमहंस्यानां भाग्ये 'अनिरुद्धबन्धनं' नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच— हे भारतवंशोद्भव, अनिरुद्धः स्वबन्धुभिश्च दृष्टिगोचरात् अदृश्यः सन्, तेषां चत्वारि मासानि शोकपूर्णानि व्यत्ययुः। नारदात् अनिरुद्धस्य बन्धनं तद्वृत्तं च श्रुत्वा, कृष्णार्चकाः वृष्णयः शोणितपुरं प्रति प्रस्थिताः। प्रद्युम्नः, युयुधानः, गदः, साम्बः, सारणः, नन्दः, उपनन्दः, भद्रः, अन्ये च, रामकृष्णसचिवाः, जग्मुः। द्वादशाक्षौहिणीभिः सेनाभिः संयुक्ताः, सात्वतानां प्रमुखाः बाणपुरं सर्वतः परिवव्रुः। ततः, बाणः स्वोद्यानगोपुरतोरणानि नश्यमानानि दृष्ट्वा, कोपसम्पन्नः, तुल्यसेनया सह युद्धाय निर्गतः। बाणस्य कृते, भगवाञ् रुद्रः, पुत्रेन प्रमथगणैः सहितः, नन्दिवाहनः, रामकृष्णाभ्यां संग्रामे प्रवृत्तः। तत्र अश्चर्यम् अतीव भीषणं युद्धं अभवत्—कृष्णशङ्करयोः, प्रद्युम्नगुहयोश्च। कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च बलरामेण युद्धमकरोताम्, साम्बः बाणपुत्रेण, सात्यकिः बाणेन च। ब्रह्मादयः सुराः, ऋषयः, सिद्धाः, गन्धर्वाः, अप्सरः, यक्षाश्च विमानैः संग्रामदर्शनाय समागच्छन्। कृष्णः शङ्करस्य गणान्—भूतप्रमथगुह्यकडाकिनी राक्षसविनायकान्—अपास्य, प्रेतमातृपिशाचकुष्माण्डब्रह्मराक्षसान् च तीक्ष्णबाणैः शार्ङ्गधनुषः प्रहारेण व्यपोह्य, शङ्करधन्वा विविधास्त्राणि सन्दधे। कृष्णः प्रतिअस्त्रैः तानि समशमयत्। ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रेण, वायव्यं पार्वत्यस्त्रेण, आग्नेयं पार्जन्यास्त्रेण, पाशुपतं स्वास्त्रेण प्रतिरोधयामास। ततः, जृम्भणास्त्रेण गिरीशं मोहयित्वा, शौरिः कृष्णः, खड्गगदाबाणैः बाणस्य सैन्यं निपातयामास। स्कन्दः प्रद्युम्नस्य बाणवर्षेण सर्वतः पीड्यमानः, रक्तं मुञ्चन्, मयूरध्वजः, संग्रामात् निवृत्तः। कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च हलप्रहारात् पतितौ, तयोः सेनाः भग्नाः दिशो दिशः पलायिताः। स्वबलं भग्नं दृष्ट्वा, बाणः कोपात् सात्यकिं परित्यज्य, संग्राममध्ये कृष्णं प्रति अभ्यधावत्। स युगपत् पञ्चशतानि धनुषां दधार, द्वौ द्वौ बाणौ प्रतिदनुषि संधाय, रणमत्तः। भगवाञ् हरिः तानि धनूंषि सहसा छित्त्वा, सारथिं, रथं, अश्वांश्च हत्वा, शङ्खं दध्मौ। तदा बाणस्य माता कोटरा, नग्ना विकटकेशी, पुत्ररक्षणार्थं कृष्णस्य पुरतः स्थितवती। भगवतः गदाग्रजस्य मुखं तस्यां अपवृत्तं, नग्नां स्त्रीं न दृष्टवान्; बाणः रथहीनः, भग्नधन्वा, नगरं प्रविवेश। यदा सर्वे भूतगणाः अपासार्यन्त, तदा त्रीशिरस्त्रिपादज्वरः, दाशार्हवंशजं दहन्निव दश दिशः, अभ्यधावत्। तं दृष्ट्वा, दिव्यः नारायणः स्वं ज्वरं मुच्य, शिवज्वरविष्णुज्वरौ परस्परं युद्धमापेताम्। विष्णुज्वरबलात् पराजितः, शिवज्वरः क्रन्दन्, भयाकुलः, अन्यत्र न शरणं लब्ध्वा, हृषीकेशं शरणं ययौ, अञ्जलिपुटः स्तुत्वा। स ज्वरः उवाच— "अनन्तवीर्य, परमेश्वर, सर्वात्मन्, शुद्धचैतन्यैकमूर्ते, जगत्सृष्टिस्थितिसंहारहेतो, शान्तब्रह्मन्, ब्रह्मलक्ष्य, तुभ्यं नमः। कालः, दैवम्, कर्म, जीवः, प्रकृतिः, द्रव्यं, क्षेत्रं, प्राणः, आत्मा, विकारः—एष सम्पदः, बीजाङ्कुरप्रवाहः, तव मायैव; तस्य निवृत्तिं शरणं प्रपद्ये।