अनिरुद्धं तस्य वधूं च दिव्यरथे समारोप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं प्रति प्रस्थितः, सर्वकार्यसिद्धिं मधुसूदनस्य शरणे लभमानः। अथ राजा पप्रच्छ—यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य कन्यां ऊषां विवाहयामास, तत्र च हरिशंकरयोः भीषणं युद्धमभवत्। महायोगिन्, त्वं सर्वं विस्तारयितुं अर्हसि। श्रीशुक उवाच—महात्मनः बलेर्यः शतपुत्राणां ज्येष्ठः स बाणो नाम, यः वामनरूपिणे हरये पृथिवीं दत्तवान्। स एव बाणः स्वयम् शिवभक्तः, पूज्यः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतस्थश्च। स सुन्दर्यां शोणिताख्यायां पुरी राजत्वं कृत्वा, शंभोः प्रसादेन स्वान् परिचारकान् दिव्यतुल्यान् अलभत। सहस्रबाहुः स बाणः ताण्डवकाले रुद्रं वाद्यैः तुष्टाव। सर्वभूताधिपतिः, भक्तवत्सलः प्रभुः, तस्मै वरं दातुम् इच्छन्, यं कामयसे तं वरं वृणीष्वेति प्रोक्तवान्। स बाणः शिवं स्वपुरीरक्षकं वरमयाचत। एकदा स बाणः, स्वबलमदेन मत्तः, निकटे स्थितं गिरिशं समुपेत्य, सूर्यसमानमुकुटेन तस्य पदौ स्पृष्ट्वा प्राह—"महादेव! जगद्गुरो! पुरुषेषु अकामेषु कामद, यं देवा अपि पादौ पूजयन्ति, तुभ्यं नमः।" "त्वया मे सहस्रबाहुत्वं दत्तम्, किन्तु एषा बलवती देहा मे महाभारः जातः। त्रिषु लोकेषु त्वां विना समरयोग्यं न कञ्चन पश्यामि। युद्धकाङ्क्षया निगृहीतबाहुभिः स्वयम् आत्मानं खण्डयन्, दिशागजान् समरभ्य, पर्वतान् अपि विदारयन्, तेऽपि भीताः पलायितवन्तः।" इति श्रुत्वा, भगवान् रुष्टः सन्ददर्श—"यदा तव ध्वजः भग्नः स्यात्, तदा त्वं समरयोग्यं प्रतिद्वन्द्विनं प्राप्य, मदगर्वं त्यक्ष्यसि।" एवमुक्तः स मोहितः बाणः प्रमुदितः स्वगृहं प्रविवेश, गिरिशस्याज्ञां प्रतीक्षमानः, स्वबलविनाशं मूढः अपेक्षमानः। तस्य कन्या ऊषा नाम, या स्वप्ने प्रद्युम्नस्य पुत्रेण, यं न दृष्ट्वा न श्रुत्वा, साक्षात् संयोगमपश्यत्। तं तत्र अलभमाना, सखीमध्येषु उत्तिष्ठन्ती, विक्षुब्धा लज्जिता च, "क्वासि प्रिय!" इति व्याहरत्। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य पुत्री चित्रलेखा ऊषायाः सखी, सखीजनेषु ताम् उत्सुकतया पप्रच्छ—"कं त्वं सुमध्येम् अन्विष्यसि? कः पुरुषः तव मनसि स्थितः? राजकुमारी, त्वं कस्यचित् पाणिं न गृहीतवती इति मया न दृश्यते।" ऊषा उवाच—"स्वप्ने मया एकः पुरुषः दृष्टः, कृष्णवर्णः, कमललोचनः, पीतवासाः, महाबाहुः, यो स्त्रीणां मनांसि हरति।" "स एव प्रियः ममास्यामृतपानं कृत्वा, पुनः मां स्पृहयन् कुतश्चिद् अन्तर्धाय, दुःखसिन्धौ मां क्षिप्य, अदृश्यः अभवत्।" चित्रलेखा उवाच—"यदि त्रिषु लोकेषु तव भाग्येऽयं विघ्नः, तं ममोपसंहरिष्यामि। यः त्वां मोहयति, तं वद, तं तव समीपं आनयामि।" इति उक्त्वा, सा देवगन्धर्वसिद्धचारणसर्पासुरविद्याधरयक्षमानुषाणां रूपाणि चित्रयित्वा दर्शयामास। मानुषेषु वृष्णीन्, शूरं, अनकदुन्दुभिं, प्रद्युम्नं च चित्रयन्ती, रामकृष्णयोः रूपं चित्रयमाणा लज्जिता। अनिरुद्धस्य रूपं दृष्ट्वा ऊषा लज्जया शिरः नतवती, स्मयमानं राजानं प्रति—"एषः, एषः" इति न्यगाद्। तद् अवगम्य, योगिनी कृष्णनप्त्री चित्रलेखा, व्योममार्गेण द्वारकां जगाम, या कृष्णेन रक्षिता आसीत्। तत्र योगबलाद् अनिरुद्धं सुप्रशय्ये शयानं प्रद्युम्नपुत्रं गृहित्वा, शोणितपुरं स्वसख्यै दर्शयितुं निन्ये। तं रूपसम्पन्नं वीरं दृष्ट्वा, हृष्टमुख्या ऊषा अनिरुद्धेन स्वगृहे, यत् अन्येभ्यः दुरापं, साकं रममाणा अभवत्। स तत्र उत्तमवस्त्रैः, माल्यैः, गन्धैः, धूपदीपासनपानभोजनैः, सेवावचोभिश्च सत्कृतः। कन्यागृहे रहस्ये, सदा वर्धमानस्नेहया सेव्यमानः, अनिरुद्धः ऊषायाः कामवशः, कालगमनं न ज्ञातवान्। तथा यदुपतिना उपभुज्यमाना सा कन्या, व्रतानि भङ्क्त्वा, रक्षिणः लघुलक्षणैः प्रमुदिताः तद्व्यवहारं ज्ञातवन्तः। ते रक्षिणः राजानं ऊचुः—"तव कन्यायाः व्यवहारः संदिग्धः, कुलस्य लज्जाकरणम्।" "रक्ष्यमाणायामपि अस्याम्, न वयं जानिम, कथं दुर्गम्येऽपि कन्यागृहे, पुरुषेण दूषिता।" इति। तदा बाणः, पुत्र्याः कलङ्कश्रवणेन संतप्तः, शीघ्रं कन्यागृहम् प्रविश्य, यदुप्रवीरं ददर्श। स तं कामात्मजं, लोके रूपेण श्रेष्ठं, श्यामवर्णं, पीतवाससं, कमललोचनं, विशालबाहुं, कुण्डलैः केशैः च शोभमानं, स्मितावलोकनैः मुखं विराजयन्तं, अपश्यत्। स प्रियतमा सहितः, तया सह क्रीडनकाले, या स्तनकुङ्कुमलेपितमाल्येन भूषिता, स्वकेषु भुजयोः मल्लिकामाल्यं धारयन्, तस्याः पार्श्वे स्थितः, बाणः विस्मितः अभवत्। तत्र माधवं शत्रुसैन्यैः परिवृतम् दृष्ट्वा, अनिरुद्धः गदां गृहित्वा, मृत्युवत् दण्डधारी, सर्वान् हन्तुं उद्यतः अभवत्। तं गृहर्तुम् उद्यताः ये सर्वतः समन्तात् समुपेत्य, अनिरुद्धेन निपातिताः, यथा वराहपतिना श्वानः हन्यमानाः; तत्रापि वध्यमानाः ते सैनिकाः भग्नशिरोगात्राः, प्रासादात् पलायितवन्तः। ततः बाणस्य बलवान् पुत्रः, नागपाशैः अनिरुद्धं, यः स्वसैन्यानि कोपेन हन्ति स्म, बद्धवान्; ऊषा दुःखशोकाभिभूता, बद्धं तं दृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना विललाप। एवं दशमो स्कन्धस्य द्वितीयाध्यायस्य अनिरुद्धबन्धनं नाम द्विषष्टितमं अध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच—हे भारत, अनिरुद्धस्य च बान्धवानां च अदर्शनकाले, चतुर्मासानि शोकपूर्णानि व्यत्यवर्तन्त। नारदात् अनिरुद्धस्य बन्धनं तद्वृत्तं च श्रुत्वा, येषां कृष्णः देवता, ते वृष्णयः शोणितपुरं जग्मुः। प्रद्युम्नः, युयुधानः, गदः, साम्बः, सारणः, नन्दः, उपनन्दः, भद्रः, अन्ये च, सर्वे रामकृष्णानुयायिनः प्रस्थितवन्तः।