बलरामस्य गदया भग्नबाहुः भग्नजंघाः भग्नमूर्धसश्च अन्ये राजानः रक्तलिप्ताङ्गाः भीताः सन्तः तत्रतत्र पलायन्त। तदा रुक्मिण्याः भ्राता रुक्मी हतः सन्, श्रीकृष्णः—रुक्मिण्या बलरामस्य च स्नेहभङ्गभीतः—न तद्वधं न सम्मेने, न च निन्दाम् अकरोत्। ततः अनिरुद्धं नववधूं च दिव्यरथे उपवेश्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं प्रति प्रययौ, सर्वकार्यसिद्ध्यर्थं मधुसूदनस्य छायायाम् अवस्थितः। राजा परीक्षित् उवाच—यदूनां श्रेष्ठः अनिरुद्धः बाणस्य कन्यां ऊषां विवाहयामास। तदा हरिः शंकरस्य च भीषणं युद्धं जातम्। महायोगिन्, एतदाख्यानं विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि। श्रीशुक उवाच—महात्मनः बलेर्यः वामनरूपिणे हरये पृथिवीं दत्तवान्, तस्य शतपुत्रेषु ज्येष्ठः बाणो नाम पुत्रः आसीत्। सः शिवभक्तः, मान्यः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतस्थश्च। सः शोणितपुरीं रम्यां नगरीं शंभोः प्रसादेन अमरगणैः सेव्यमानः अधितिष्ठत्। सहस्रबाहुः सः ताण्डवकाले रुद्रं वीणावादनैः तुष्टाव। तदा प्रभुः सर्वभूतनाथः, भक्तवत्सलः तं वरदः अभवत्। बाणः स्वपुरीरक्षकत्वेन शिवमेव वव्रे। एकदा स्वबलमदेन सः गिरीशस्य समीपं गतः, सूर्यप्रभया किरीटेन चरणौ स्पृष्ट्वा उवाच—“महादेव, लोकगुरो, लोकनाथ, कामद, अमरैः अर्चितपाद, त्वया मे सहस्रबाहुत्वं दत्तम्, किन्तु एषा मे महाभारः जातः। त्रिषु लोकेषु त्वां विना समं युद्धाय न कञ्चन पश्यामि। युद्धकाङ्क्षया बद्धबाहुभिः आत्मानं विदारयन्, दिशां नागैः सह युद्धम् अकरवं, पर्वतान् च चूर्णयामास, तेऽपि भीताः पलायन्त।” एवं श्रुत्वा भगवान् रुष्टः उवाच—“यदा तव ध्वजः भग्नः स्यात्, तदा त्वं समरः प्रतिद्वन्दिनं प्राप्स्यसि, यो ते गर्वं हरिष्यति।” इति गिरीशवाक्यं श्रुत्वा, मोहितचित्तः सः स्वगृहं प्रविश्य, ईश्वराज्ञां प्रतीक्षते स्म, स्वशक्तिनाशमपि न बुबुधे। तस्य कन्या आसीत् ऊषा नाम। सा स्वप्ने कदाचित् प्रद्युम्नपुत्रेण, यं न दृष्ट्वा, न श्रुत्वा, न ज्ञात्वा, तेन सह संगमं अनुभूय, सखीजनमध्ये उत्कण्ठिता, लज्जिता च, “क्वासि प्रिय?” इति विलपन्ती उत्थिता। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या चित्रलेखा, ऊषायाः सखी, तस्याः अन्यासां सखीजनानां मध्ये, कौतूहलात् पृष्टवती—“कं त्वं अन्विष्यसि सुकेशान्ते? कः स ते मनसि स्थितः? राजकुमारी, त्वदीयं पाणिग्रहणं न कदापि दृष्टम्।” ऊषा उवाच—“स्वप्ने अहं एकं पुरुषं अपश्यम्—श्यामं, कमललोचनं, पीताम्बरधरं, महाबाहुं, यो स्त्रीणां हृदयम् आक्रष्टुम् अर्हति। स एव प्रियः मम अधरामृतपानं कृत्वा, मां विहाय कुतश्चित् अन्तर्धाय, दुःखसागरे मां निमग्नाम् अकार्षीत्।” चित्रलेखा उवाच—“त्रिषु लोकेषु यदि तव दुःखं लब्धव्यं, अहं तदपि निवारयिष्यामि। सः यो मोहयति त्वां, तस्य रूपं कथय, तं त्वत्समीपं आनयिष्यामि।” एवं उक्त्वा, चित्रलेखा देवगन्धर्वसिद्धचारणसर्पराक्षसविद्याधरयक्षमानुषाणां रूपाणि चित्रितवती। मानुषेषु वृष्णीन्, शूरम्, अनकदुन्दुभिं च चित्रयन्ती, प्रद्युम्नं दृष्ट्वा, रामकृष्णयोः रूपनिर्माणे लज्जिता। अनिरुद्धस्य रूपदर्शनसमये, साभिमानं शिरः नतवती, स्मयमानासीत्, “एषः, एषः” इति राज्ञे न्यवेदयत्। तद्विज्ञाय, योगिनी चित्रलेखा, कृष्णनप्त्री, दिव्यगत्या द्वारकां जगाम। तत्र योगबलात्, शयनस्थं प्रद्युम्नपुत्रं अनिरुद्धं गृह्य, शोणितपुरं नीत्वा, सखीजनाय दर्शयामास। तं रूपसम्पन्नं वीरं दृष्ट्वा, ऊषा प्रमुदितवदना, दुर्गमगृहान्तःपुरे तेन सह रममाणा, तस्यैव प्रीत्या अन्वयात्। अनिरुद्धः तत्र उत्तमवस्त्रैः, माल्यैः, गन्धैः, धूपदीपासनपानीयभक्ष्यपेयमधुरैः, सेवावचोभिश्च सत्कृतः। कन्यागृहे, सदा ऊषायाः वर्धमानस्नेहसंयुक्तया सेव्यमानः, अनिरुद्धः तस्याः सौन्दर्यगुणैः आकृष्टेन्द्रियः, कालगतिं न अवैत्। एवं यदुवीरः तया सह रममाणः, स्वव्रतं भग्नं कृत्वा, तस्याः रक्षणिकाः सूक्ष्मलिङ्गैः प्रमदायाः आसक्तिं ज्ञात्वा हृष्टाः। ते राज्ञे निवेदयामासुः—“त्वदीया कन्या, कुलस्य कलङ्कः, अस्माभिः रक्ष्यमाणा अपि, न ज्ञायते कथं दुर्गमगृहस्थिता, केनचित् पुरुषेण दूषिता।” तदाकर्ण्य, बाणः दुःखितः, शीघ्रं कन्यागृहं प्रविश्य, यदुप्रवीरं अनिरुद्धं ददर्श। सः कामस्य आत्मजम्, सर्वलोकेषु सुन्दरतमम्, श्यामं, पीताम्बरं, कमलनयनं, विशालबाहुं, कुण्डलैः, सुकपोलैः, हसितावलोकनैः मुखमण्डितं, तत्र ऊषया सह क्रीडन्तं ददर्श। अनिरुद्धः, प्रियेण सह अक्षवाटिकायां स्थितः, तस्याः स्तनकुङ्कुमलिप्तमाल्येन भूषितां, स्वके कराभ्यां मल्लिकामाल्यं धारयन्तं, समीपे स्थितं दृष्ट्वा बाणः विस्मितः। तत्र शत्रुबलैः परिवृतं माधवम् दृष्ट्वा, अनिरुद्धः गदां गृह्य, मृत्युः दण्डधर इव, संनद्धः सन्न, सर्वान् निहन्तुं उद्यतः। ये ये तं ग्रहीतुं समन्तात् अभ्यधावन्, तैः अनिरुद्धेन, वराहनायक इव श्वानः, निर्जघान; ते भग्नमूर्धजंघबाहवः, प्राणरक्षार्थं महान्तःपुरात् पलायन्त। अथ बाणस्य शक्तिमान् पुत्रः, नागपाशेन अनिरुद्धं बद्धवान्, यः स्वबलं निघ्नन् क्रुद्धः आसीत्। ऊषा दुःखशोकसमाकुला, बद्धं तं दृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना विललाप। एवं दशमस्कन्धस्य द्विषष्टितमेऽध्याये ‘अनिरुद्धबन्धन’नाम्नि महापुराणे परमं संन्यासिनां भागवते समाप्तिः। श्रीशुक उवाच—भारतवंशज, अनिरुद्धस्य च बान्धवानां च अदर्शनकाले, चतुर्मास्यं दुःखपूर्णं कालं व्यतीयुः।