ततः रुक्मीः लक्षशः काञ्चनं द्यूते समर्प्य बालरामेण विजितः, स्वधूर्त्यायाम् आश्रित्य "अहं जितवान्" इति मिथ्या वदति स्म। तदा महाबलः संकर्षणः, समुद्र इव पूर्णे, जातक्रोधेन रक्तलोचनः, दशलक्षं काञ्चनं पुनः द्यूते समर्पयामास। तत्रापि बालरामः धर्मेण विजित्य, रुक्मीः पुनः धूर्त्यं कृत्वा "अहं जितवान्, साक्षिणः प्रमाणं वदन्तु" इति वदति स्म। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात् प्रववर्ति—"बालरामः एव द्यूते विजयीः, रुक्मीः तु धर्मेण न, केवलं वाचाऽभिमानं करोति।" तं दिव्यं वचनं उपेक्ष्य, विदर्भराजः दुष्टराजैः सह दैवेन च प्रेरितः, संकर्षणं अवज्ञाय, तं तिरस्कृत्य वदति स्म—"गोपाः वनचराः द्यूतविद्या न जानन्ति; राजानः द्यूते वाणं क्षिपन्ति, न तु यूयं।" एवं तिरस्कृतः राजभिः रुक्मिणा च, बालरामः क्रुद्धः, गदामुत्सृज्य, सभायां रुक्मीमभ्यहनत्। ततः कालिङ्गराजं दशमपदे गृहीत्वा, कोपात् तस्य दन्तान् निष्क्रान्तान् अपातयत्, यः हास्यं कृत्वा दन्तान् प्रदर्शितवान्। अन्ये राजानः, बाहु-ऊरु-शिरः-भङ्गैः रक्तवस्त्राः, बालरामगदाघातेन भयात् पलायन्ते। रुक्मीः, कृष्णस्य श्वशुरः, हतः सति, हरिः रुक्मिण्या बालरामस्य च स्नेहभङ्गं आशङ्क्य, न तस्य कर्म प्रशशंस, न च निन्दितवान्। ततः अनिरुद्धं नववधूं च रथे स्थापयित्वा, रामः दशार्हाश्च भोजकाटात् कुशस्थलीं प्रस्थिताः, मधुसूदनस्य आश्रयणेन सर्वकार्याणि साधयित्वा। ततः राजा प्रश्नं पप्रच्छ—"यदुवृषेष्ठः बाणकन्यां ऊषां विवाह्य, तस्मिन्नेव काले हरि-शङ्करयोः भीषणं युद्धं अभवत्। हे योगेश्वर, तत्त्वेन सर्वं विस्तरेण कथय।" श्रीशुकः उक्तवान्—"महात्मा बलीः, यः वामनरूपेण हरये पृथिवीं दत्तवान्, तस्य शतपुत्रेषु ज्येष्ठः बाणः। सः शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतानुरतः। सः शोणितपुरीं सुन्दर्यां राजत्वं कृतवान्। शम्भोः प्रसादेन तस्य परिचारकाः अमराः इव आसन्। सहस्रबाहुः सः ताण्डवकाले रुद्रं संगीतैः प्रसन्नं कृतवान्। तदा सर्वभूतनाथः भक्तवत्सलः तं वरं दत्तवान्; सः शिवं नगररक्षकं वरमवृणोत्। एकदा बलमदः बाणः गिरीशं समीपं गत्वा, सूर्यप्रतिममुकुटेन तस्य पद्मपादौ स्पृशन्, नमस्कृत्य उवाच—'महादेव! लोकगुरो! कामानां अननुपूर्वं पूरकः! अमरैः पूजितपादः! त्वया सहस्रबाहुः दत्तः, सः मे भारः अभवत्। त्रिलोक्यां त्वत्समानं युद्धाय न पश्यामि। युद्धकामः, निगृहीतबाहुभिः आत्मानं विदारितवान्, दिशागजैः युद्धं कृतवान्, पर्वतान् च दष्टवान्, ते अपि भीता पलायिता।' तं श्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः उवाच—'यदा तव ध्वजः भग्नः, तदा त्वं युद्धे समं शत्रुं प्राप्स्यसि, यः ते गर्वं नाशयिष्यति।' एवं उक्तः, मोहितः बाणः हृष्टः स्वगृहं गतः, गिरीशस्य आज्ञां प्रतीक्षन्, स्वबलविनाशं मूढः अपेक्षन्। तस्य कन्या ऊषा नाम्ना, स्वप्ने प्रद्युम्नपुत्रेण अनिरुद्धेन, यं न दृष्टवान् न श्रुतवान्, सह मिलितवती। तं न दृष्ट्वा, सखीषु उठाय, ऊषा विह्वला, लज्जितः, "क्वासि, प्रिय?" इति विलप्य। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या चित्रलेखा, ऊषाया मित्रं, सखीषु कुतूहलात् पप्रच्छ—"कं त्वं अन्वेषयसि, सुन्दरी? कः तव मनः आकर्षति? राजकन्ये! तव हस्तग्रहणं कस्यापि न दृष्टम्।" ऊषा उवाच—"स्वप्ने एकं पुरुषं दृष्टवती—श्यामं, पद्मलोचनं, पीतवस्त्रं, महाबाहुं, यो स्त्रीहृदयं मोहयति।" पुनः—"तम् अन्वेषयामि, यस्य अधरामृतं पीत्वा, सः मम कामं कृत्वा, कुतश्चित् गतवान्, मां शोकसागरं निपातितवान्।" चित्रलेखा उवाच—"त्रिलोक्यां तव दुरभाग्यं यदि, तत् अहं निवारयिष्यामि। यं त्वं मन्यसे, तस्य रूपं वद, अहं तं तव समीपं आनयिष्यामि।" ततो देवगन्धर्वसिद्धचारणनागराक्षसविद्याधरयक्षमानुषाणां रूपाणि चित्रितवती। मानवेषु वृष्णीन्, शूरम्, अनकदुन्दुभिं, प्रद्युम्नं दृष्ट्वा, रामकृष्णयोः चित्रणसमये लज्जिता अभवत्। अनिरुद्धं चित्रितं दृष्ट्वा, सखीषु मुखं नमत्, स्मितं कृत्वा "एषः, एषः" इति उवाच। तद्विज्ञाय, चित्रलेखा योगिनी कृष्णस्य पौत्री, आकाशमार्गे द्वारकां गतवती, कृष्णरक्षितां। तत्र योगबलं उपयुज्य, प्रद्युम्नपुत्रं अनिरुद्धं शय्यायां शयनं कुर्वन्तं आदाय, शोणितपुर्यां ऊषायाः सखीं दर्शयितुं आनयत्। तं सुन्दरं वीरं दृष्ट्वा, ऊषा हृष्टमुखी, अनिरुद्धेन स्वगृहे रममाणाऽभवत्, यत्र अन्यैः प्रवेशः दुष्करः। सः उत्तमवस्त्रैः, माल्यैः, गन्धैः, धूपैः, दीपैः, आसनैः, पानैः, भोजनैः, व्यञ्जनैः, सेवावाक्यैः सत्कारितः। कन्यागृहे गोपितः, ऊषाया प्रेम्णा सेवितः, अनिरुद्धः तस्याः कामवशः, कालगतिं न वेद। यदाकामं यदुवीरः तां भुङ्क्ते, तस्य व्रतं भग्नं, तदा रक्षकाः लक्षणैः ऊषां हृष्टां दृष्ट्वा। रक्षकाः राज्ञे निवेदयन्ति—"तव कन्यायाः गृहे, अस्माभिः रक्षितायाम्, कस्यापि पुरुषस्य दूषणं ज्ञातम्; सः कुलस्य लज्जा।