समाप्ते विवाहे, कलिङ्गाधिपतिप्रमुखा राजानः गर्विताः दर्पयुक्ताश्च, रुक्मिणं प्रेरयामासुः यद् बलरामं अक्षविनोदयुद्धे विजेतुं प्रोत्साहयेत्। तत्र राज्ञा प्रोक्तं—"अयं तु न जानाति अक्षविनोदयुद्धम्, हे राजन्, तथापि महान् विनाशः जातः।" एवं उक्तः बलरामः आहूयमानः रुक्मिणा सह अक्षविनोदयुद्धे प्रविष्टः। तत्र रामः शतं सहस्रं दशसहस्रं च द्रव्यानि स्थापयामास; रुक्मी तं विजित्य कलिङ्गराजः बलरामं दन्तान् प्रसार्य हसितवान्, यं हास्यं हलायुधः सोढुं न अशकत्। ततः रुक्मी लक्षशतम् अपि स्थापयामास, तस्मिन् द्यूते बलरामः विजयी अभवत्; रुक्मी तु कपटं आश्रित्य "मया विजयः कृतः" इति प्रोक्तवान्। कोपसमन्वितः श्रीबलरामः, पूर्णसमुद्रवत्, स्वभावजातकोपारुणितलोचनः, कोटिशः द्रव्यानि स्थापयामास। तस्मिन्नपि द्यूते धर्मेण बलरामः विजयी अभवत्, रुक्मी तु पुनः कपटं कृत्वा "अहमेव विजयी—साक्षिणः प्रमाणयन्तु" इति प्रोक्तवान्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात् श्रुतः—"बलरामः एव द्यूते विजयी जातः; रुक्मी तु वाचा न तु धर्मेण विजयमभिप्रैति।" तं दिव्यवचनं उपेक्ष्य विदर्भाधिपः, पापकृताम् अनुज्ञया च, दैवयोगेन च, शङ्कर्षणं तिरस्कारपूर्वकं अवमन्य वचनानि प्रोवाच—"त्वं न जानासि अक्षविनोदयुद्धम्, हे गोकुलवासिन्! राजानः एव अक्षविनोदयुद्धं क्रीडन्ति, शरांश्च विक्षिपन्ति—not तवदृशाः।" एवं राज्ञः रुक्मिणा च निन्दितः बलरामः, क्रोधात् गदां समुत्क्षिप्य, नरसमाजे तं प्राहरत्। कलिङ्गराजं तु दशमे पादे गृहीत्वा, क्रुद्धः बलरामः तस्य हास्यदन्तान् निष्पीड्य चूर्णयामास। अन्ये राजानः, बाहुपार्श्वशिरःक्षतान्, रक्तसिक्ताङ्गाः, बलरामगदाघातभीताः पलायन्त। रुक्मिणः भ्राता हतः सति, श्रीहरिः रुक्मिणीबलरामयोः स्नेहभङ्गभीतः, तस्मिन् कर्मणि न स्तुतिं न निन्दां च अकरोत्। अनिरुद्धं नववधूं च दिव्यरथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं प्रति प्रस्थितः, तेषां कार्याणि पूर्णानि, मधुसूदनस्य आश्रयम् उपगम्य। एवं राज्ञा पृष्टम्—"यदूनां श्रेष्ठः कथं बाणस्य दुहितरं ऊषां विवाहयामास? तस्मिन्नन्तरे हरिशङ्करयोः भीषणं युद्धं जातम्। हे महायोगिन्, सर्वं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि।" श्रीशुक उवाच—महात्मनः बलेर्यः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः बाणः, यः वामनरूपिणे हरये पृथ्वीं दत्तवान्, स एव बाणः शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यव्रतः, दृढनियतिः च। सः शोणिताख्ये पुरे राज्यमकारोत्; शम्भोः प्रसादेन तस्य पार्षदाः देवसमानाः आसन्। सहस्रबाहुः सः, ताण्डवनृत्ये रुद्रं वाद्यैः तुष्टाव। प्रभोः सर्वभूतनाथस्य, भक्तप्रियस्य, शरण्यस्य प्रसादात्, बाणः वरं याचितवान्—"मम पुरीरक्षणार्थं शिवः एव स्यात्।" कदाचित् स्वबलमदेन सः गिरिशस्य समीपे गत्वा, सूर्यसमप्रभया किरीटमण्डलया चरणौ स्पृष्ट्वा, उवाच—"नमस्ते महादेव, लोकगुरो, कामद, अमरैः पूजितपाद! त्वया सहस्रबाहुत्वं मया लब्धम्, किन्तु एषा भाररूपा जाताऽस्ति। त्रिषु लोकेषु त्वां विना समराय समं न कञ्चन पश्यामि।" "युद्धकामः सन्, संयमितबाहुभिः स्वदेहं खण्डयामि, दिशाम् इभैः युद्धमकरवं, पर्वतान् अपि चूर्णयामि—तेऽपि भीताः पलायन्ते।" एतच्छ्रुत्वा भगवान्, क्रुद्धः, उवाच—"यदा तव ध्वजः भङ्क्ष्यते, मूढ, तदा तव समः समरे प्रतिद्वन्द्वी भविष्यति, यः तव गर्वं नाशयिष्यति।" एवं प्रतिश्रुत्य, बाणः, मोहितः, प्रमुदितः, स्वगृहं प्रविवेश, गिरिशाज्ञां प्रतीक्षमाणः, स्वबलनाशस्य अपेक्षया मूढः। तस्य कन्या ऊषा नाम आसीत्, या स्वप्ने प्रद्युम्नपुत्रेण, यं न पूर्वं दृष्टं न श्रुतं, साकं संगमं अनुभूय, तेन सह मिलित्वा, तं न पश्यन्ती, सखीमध्ये उत्कण्ठिता लज्जिता च, "क्वासि प्रियतमा?" इति विलपन्ती उत्थिता। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य पुत्री चित्रलेखा नाम ऊषायाः सखी, सखीमध्ये तां पप्रच्छ—"कं त्वं शोधयसि, सुश्रोणि? कः तव चित्ते स्थितः? राजकुमारी, त्वया कस्यापि हस्तग्रहणं न दृष्टं मया।" ऊषा उवाच—"स्वप्ने एकं पुरुषं दृष्टवती—श्यामं, कमललोचनं, पीतवाससम्, महाबाहुं, यो स्त्रीणां हृदयानि आकर्षयति।" "तं प्रियं शोधयामि, येन मे अधरमधु पायितम्, स च मां स्पृहयन्, कुतश्चित् अन्तर्धाय, दुःखसागरं मां निपातितवान्।" चित्रलेखा उवाच—"त्रिषु लोकेषु यदि तव दुःखं विधिना निश्चितम्, तत् अहं अपाकरोमि। यं त्वं मनोहरं मन्यसे, तं वद, अहं तं आनयिष्यामि।" एवं उक्त्वा, सा चित्रलेखा, देवगन्धर्वसिद्धचारणनागदानवविद्याधरयक्षमानुषाणां रूपाणि यथावत् चित्रयामास। मनुष्येषु वृष्णीन्, शूरं, अनकदुन्दुभिं, प्रद्युम्नं च दृष्ट्वा, रामकृष्णयोः चित्रणे लज्जिता अभवत्। अनिरुद्धं चित्रितं दृष्ट्वा, सा लज्जया अधोमुखी अभवत्; स्मयमानापि, "एषः, एषः" इति राज्ञे न्यवेदयत्। एतद्विज्ञाय, चित्रलेखा योगिनी, कृष्णनप्त्री, आकाशमार्गेण द्वारकां, कृष्णरक्षितां, जगाम। तत्र योगबलात्, शयनस्थं सुशय्यायां अनिरुद्धं प्रद्युम्नसुतं गृहीत्वा, शोणितपुरं स्वसखीप्रदर्शनाय आनयत्। तं सुन्दरं वीरं दृष्ट्वा, ऊषा हृष्टवदना, अनिरुद्धेन सह स्वगृहे रममाणा, यत्रान्यैः प्रवेशः दुष्करः, सुखं वासं अकरोत्। तत्र सः उत्तमवस्त्रैः, माल्यैः, गन्धैः, धूपैः, दीपैः, आसनैः, पानैः, भोज्यैः, रसान्नैः, सेवावचसाम् उपचारेण च पूजितः। कन्यागृहे गोप्यः, ऊषायाः वर्धमानया प्रीत्या सेव्यमानः, अनिरुद्धः, तस्याः सौन्दर्येन्द्रियगृहीतः, दिनान्यपि गच्छन्ति न अवदर्शयत्।