रुक्मी, यद्यपि कृष्णेन पूर्वं निर्यातितः स्मरन् द्वेषभावं च, स्वभगिन्याः सुतायाः पुत्राय कन्यां दत्तवान्, भगिन्याः प्रियार्थं ताम् अनुमोदितवान् च। कृतवर्मणः पुत्रः बलवान् रूपेण कीर्तिमतीं विशाललोचनां रुक्मिण्याः कन्यां विवाहाय प्राप्नोत्। रुक्मी अपि स्वपौत्रीं रोचनां हरिनः पौत्राय अनिरुद्धाय दत्त्वा, स्वभगिन्याः प्रियकारणात्, यद्यपि तद् अयुक्तम् इति जानन्, स्नेहेन बध्नानः तद् अकरोत्। तस्मिन्न् शुभकर्मणि, हे राजन्, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः च अन्ये च भोजकटपुर्यां समागताः। विवाहसमाप्तौ, कलिङ्गाधिपेन प्रमुखैः राजभिः गर्वितैः रुक्मिः बलरामस्य सह क्रीडायां जेतुं प्रोत्साहितः। “एषः न जानाति अक्षक्रीडां, हे राजन्, तथापि हानिः महान्,” इति उक्त्वा बलरामः आहूतः, रुक्मी तेन सह द्यूते समारब्धवान्। तत्र रामः शतम्, सहस्रम्, दशसहस्रं च निक्षिप्य, रुक्मिणा पराजितः; कलिङ्गराजः हसन्, दन्तान् प्रकटयन्, बलरामं अवहसितवान्, यं हलायुधः न शशाक् सहितुम्। ततः रुक्मी लक्षं निक्षिप्य, बलरामः तं जेतुम् अशकत्; रुक्मी तु कपटेन “मया विजयितम्” इति न्यज्ञापयत्। कोपसम्भृतः श्रीरामः, समुद्र इव पूर्णः, जन्मक्रोधाभ्यां रञ्जितलोचनः, कोटिं निक्षिप्य पुनः जेतुम् अशकत्। बलरामः धर्मेण तं जेत्वा, रुक्मिः पुनः कपटेन “मया विजयितम्, साक्षिणः वदन्तु” इति उक्तवान्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात् श्रावितः—“बलराम एव विजयिता, रुक्मिः तु मिथ्यावादी, वचसा न धर्मेण।” तं दिव्यं वचनम् अवज्ञाय, विदर्भपतिः दुष्टनृपैः प्रेरितः, दैवेन च, संकर्षणं अवहसितवान्, उपहासपूर्वकं वदन्। “त्वं न जानासि द्यूतम्, गोकुलचराः गोपालकाः; नृपाणां द्यूतम् अस्त्रं च, न तु त्वद्विधानां,” इति। एवं नृपैः अवहसितः, रुक्मिणा च तिरस्कृतः, बलरामः कोपसमन्वितः, गदां उद्धृत्य, नृणां मध्ये रुक्मिणं प्राहरत्। ततः कलिङ्गराजं दशमे पादे गृहीत्वा, कोपात्, तस्य हसितदन्तान् भग्नवान्। अन्ये राजानः, बाहु-जंघा-शिरः-भिन्नाः, रक्तलेपिताः, बलरामगदया भग्नाः, भयात् पलायितवन्तः। रुक्मिणः भ्राता निहतः सन्, हरिः, रुक्मिण्या बलरामस्य च स्नेहभङ्गभीतः, न स्तुतवान् न च निन्दितवान्। अनिरुद्धं नववध्वा सहितं शुभरथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकाटात् कुशस्थलीं प्रति प्रस्थितः, मधुसूदनस्य छायायाम् अभिगम्य कार्यसिद्धिम् अवाप्तवान्। अथ राजा उवाच—“यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य पुत्रीं ऊषां विवाहाय गृह्णीत्, तत्र हरि-शंकरयोः घोरः संग्रामः अभवत्। हे महायोगिन्, त्वम् एतद् सर्वं विस्तारतः शंसितुम् अर्हसि।” श्रीशुक उवाच—बाणः नाम महात्मनः बलेः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, यः वामनरूपिणे हरये पृथिवीं दत्तवान्, स एव बाणः शिवभक्तः, पूजितः, दानशीलः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतान्वितश्च। सः शोणितपुरीं रम्यां शासनं कृत्वा, शम्भोः प्रसादेन स्वपार्षदैः सुरोपमैः सहितः, सहस्रबाहुः ताण्डवकाले रुद्रं वाद्यैः तुष्टाव। प्रभुः सर्वभूतनाथः भक्तवत्सलः तस्मै वरं दातुम् इच्छन्, सः शिवं नगरे रक्षकम् इच्छितवान्। कदाचित् स्वबलविस्मितः सः गिरीशं समीपस्थं गत्वा, सूर्याभविराजितमुकुटेन चरणौ स्पृष्टवान्। “नमः ते महादेव, लोकगुरो, लोकनाथ, अकामानां कामद, तव पादौ सुरैः पूज्ये। त्वया सहस्रबाहुत्वं दत्तम्, तदिदानीं महाभारः जातः। त्रिषु लोकेषु त्वदन्यः कोऽपि मम तुल्यः नास्ति। युद्धकाङ्क्षया स्वबाहुभिः स्वयम् आघ्रस्म, दिशागजान् जघान, पर्वतान् चूर्णीकृतवान्, तेऽपि त्रस्ताः पलायितवन्तः।” इत्युक्त्वा, भगवान् क्रुद्धः उवाच—“यदा तव ध्वजो भग्नः स्यात्, मूढ, तदा तुल्ययोध्यः तवाभिमानं हरिष्यति।” एवं शम्भुवाक्यं श्रुत्वा, सः प्रमुदितः स्वगृहं प्रविश्य, गिरीशाज्ञां प्रतीक्षते, स्वबलविनाशस्य मूढः कारणम् इच्छन्। तस्य कन्या ऊषा नाम, या स्वप्ने प्रद्युम्नपुत्रेण, यं न कदापि दृष्ट्वा न श्रुत्वा, सुदर्शनेन सह संगमम् अनुभवति स्म। तं न दृष्ट्वा, सखीमध्ये उत्थाय, आकुला लज्जिता च, “क्वासि प्रियतम?” इति उच्चैः आह्वयति स्म। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या चित्रलेखा, ऊषाया सखी, तां सखीजनमध्ये पृच्छति स्म। “कं त्वं अन्विष्यसि, सुकेशी? कः पुरुषः तव मनसि स्थितः? राजकन्ये, तव करग्रहणं कस्यापि न दृष्टम्।” ऊषा आह—“स्वप्ने एकं पुरुषं अद्राक्षम्, श्यामं, कमललोचनं, पीतवस्त्रं, दीर्घबाहुं, यो स्त्रीणां हृदयानि ह्रियाति।” “तं प्रियतमं अन्विष्यामि, येन मद्योष्ठानां सुधां पीतवती, स च मां कामयमानः कुतश्चित् अदृश्यः, दुःखसिन्धौ मां निमज्जयन्।” चित्रलेखा उवाच—“यदि त्रिलोक्यां तव दुःखं विधिना निश्चितम्, अहं तदपाकरोमि। यं त्वं कामयसे, तं वद, अहं तव समीपं आनयामि।” इति उक्त्वा, सा देवान्, गन्धर्वान्, सिद्धान्, चारणान्, नागान्, दानवान्, विद्याधरान्, यक्षान्, मानवांश्च रूपेण आरेखयत्। मानवेषु वृष्णीन्, शूरं, अनकदुन्दुभिं, प्रद्युम्नं च, रामकृष्णयोः आरेखनकाले लज्जिता जाता। अनिरुद्धस्य रूपं दृष्ट्वा, सा लज्जया अधोमुखी अभवत्; सस्मिता राज्ञे “एषः, एषः” इति न्यज्ञापयत्। ततः सा योगिनी चित्रलेखा, कृष्णस्य पौत्री, आकाशमार्गेण द्वारकां प्रति प्रस्थितवती, हे राजन्, यत्र कृष्णः रक्षिता आसीत्।