नृपः उवाच— हे मुनिवर! श्रीकृष्णेन तिरस्कृतः सन्, कृष्णं हन्तुं सदा अवसरं चिकीर्षुः, सः रुक्मी कथं युद्धे कृष्णस्य पुत्राय स्वदुहितरं दत्तवान्? एतयोः प्रतिद्वन्द्विनोः विवाहकथां मम कथय भगवन्। योगिनः हि भूतं भविष्यद्वर्तमानेन्द्रियातीतं दूरस्थं गुह्यं च सुस्पष्टं पश्यन्ति। श्रीशुक उवाच— स्वयम्वरे तु तया कामदेवः स्वयमेव, नानाविधाङ्गसमन्वितः, वररूपेण वृतः। स च राज्ञां समवेतान् विजित्य, एकाकी रथेन तां कन्यां संग्रामे अपाहरत्। रुक्मी तु, कृष्णस्मृतद्वेषः, तिरस्कृतश्च, स्वभगिन्याः प्रियार्थं, भगिन्याः पुत्राय स्वदुहितरं दत्तवान्। कृतवर्मणः शक्तिमतः पुत्रः, विशाललोचना रूपयशस्विनीं रुक्मिण्याः कन्यां, हे राजन्, विवाहाय प्राप। रुक्मी तु, स्वनप्तृं हरिनप्तारं अनिरुद्धं, स्वपौत्रीं रोचनां, सततद्वेषेऽपि, भगिन्याः प्रियार्थं, सम्बन्धबन्धनात्, असंभवमपि विवाहं कृतवान्। तस्मिन्नेव शुभे काले, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः, अन्ये च, भोजकटनगरे समागताः। विवाहे समाप्ते, कलिङ्गाधिपप्रमुखाः राजानः, गर्विताः, रुक्मिम् उद्दिश्य, बलरामं द्यूते विजेतुं समाह्वयन्। एष द्यूतं न जानाति, हे राजन्, तथापि महान् नष्टः; इति उक्तः, बलरामः आहूतः, रुक्मी च तेन सह द्यूतं क्रीडितवान्। तत्र रामः शतम्, सहस्रं, दशसहस्रं च दत्तवान्; रुक्मी तं विजित्य, कलिङ्गराजः बलरामस्य हास्यं कृत्वा, दन्तान् प्रकट्य, उन्मत्तवत् अट्टहासं चकार। एतत् हलायुधः न सहिष्णुः। ततः रुक्मी लक्षशतम् अपि दत्तवान्; तदा बलरामः तदपि द्यूतं विजित्य, रुक्मी कपटेन 'मया विजितम्' इति अवदत्। तदा कोपसमन्वितः, तेजस्वी बलरामः, पूर्णसमुद्रवत्, जातक्रोधात् रक्तलोचनः, कोटिशः सुवर्णमपि दत्तवान्। बलरामः तदपि न्यायेन विजित्य, रुक्मी पुनः कपटेन 'मया विजितम्' इति, साक्षिणः प्रमाणयितुं प्रार्थितवान्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात्— 'बलराम एव द्यूतं विजितवान्; रुक्मी तु मिथ्यावादी, वाचालः, धर्मे न विजयी' इति उक्तवान्। तं दिव्यवचनं तिरस्कृत्य, विदर्भाधिपः, पापकृत् राज्ञः प्रेरितः, दैवयोगात्, सङ्कर्षणं तिरस्कारपूर्वकं परिहसन् अवदत्। 'गोपाला भवन्तः वनचारी, द्यूतक्रीडायां कौशलं नास्ति; राजानः एव द्यूतं क्रीडन्ति, शरांश्च विक्षिपन्ति, भवन्तः न तादृशाः।' एवं राज्ञः रुक्मिणा च तिरस्कृतः, बलरामः क्रुद्धः, सभायां गदामुत्थाप्य, रुक्मिं तत्रैव प्रहारयामास। कलिङ्गराजं दशमे पादे गृहीत्वा, बलरामः रोषात् तस्य दन्तान् निष्क्रान्तान् अपातयत्, यः पूर्वं दन्तान् प्रकट्य हसितवान्। अन्ये राजानः, भिन्नबाहुः, भिन्नजंघः, भिन्नमस्तकः, रक्तलेपितः, बलरामस्य गदया ताडिताः, भयान्निपेतुः। रुक्मिणः भ्राता रुक्मी हतः सन्, श्रीहरिः, रुक्मिणीबलरामयोः स्नेहभङ्गभीतः, तद्वधं न स्तुतवान् न निन्दितवान्। अनिरुद्धं नववधूं च दिव्यरथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह, भोजकटात् कुशस्थलीं प्रतस्थे, मधुसूदनस्य छायायां सर्वार्थसिद्धिं प्राप्य। नृपः पुनः उवाच— यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य कन्यां ऊषां विवाहितवान्। तत्र हरिशङ्करयोः भीषणः संग्रामः जातः। हे महायोगिन्, त्वं तद्वृत्तान्तं विस्तारतः वक्तुमर्हसि। श्रीशुक उवाच— बाणः, महात्मनः बलेर्यः वामनरूपेण हरये पृथ्वीं दत्तवान्, तस्य शतपुत्रेषु ज्येष्ठः। स एव बाणः, सदैव शिवभक्तः, पूजितः, दानशीलः, बुद्धिमान्, सत्यव्रतः, दृढनिश्चयः। शोणिताख्ये पुरे सः एकदा राजत्वं कृतवान्। शम्भोः प्रसादेन, तस्य पार्षदाः अमरसमाः। सहस्रबाहुः सः, ताण्डवनृत्ये रुद्रं वाद्येन तुष्टाव। प्रभोः सर्वभूतनाथस्य, भक्तवत्सलस्य, तेन इच्छितं वरं दत्तः। सः शिवं नगररक्षकं वव्रे। एकदा स्वबलमदेन सः, समीपस्थं गिरिशं गत्वा, सूर्यसदृशमुकुटेन चरणौ स्पृष्टवान्। 'नमस्ते महादेव, लोकगुरो, लोकनाथ, अकामदुःखिनां कामद, देवैः पादपूजित!' 'त्वया सहस्रबाहुत्वं मया लब्धम्, यत् मम महाभारः जातः। त्रिषु लोकेषु त्वां विना न कोऽपि मम तुल्यः संग्रामाय।' 'युद्धकामः सन्, बद्धबाहुभिः आत्मानं खण्डयन्, दिग्गजैः संग्रामं कृत्वा, पर्वतान् चूर्णयन्, तेऽपि भयात् पलायिताः।' एवं श्रुत्वा, प्रभुः क्रुद्धः— 'यदा तव ध्वजः भङ्क्ष्यते, मूढ, तदा त्वं तुल्यं प्रतिद्वन्द्विनं युद्धे प्राप्स्यसि, यः ते गर्वं हनिष्यति।' एवं उक्तः, स मोहितः, हृष्टः, गृहं प्रविष्टः, गिरिशस्य आज्ञां प्रतीक्षन्, स्वबलनाशस्य मूर्खः अपेक्षया। तस्य कन्या ऊषा नाम, या स्वप्ने प्रद्युम्नपुत्रेण, यं न दृष्ट्वा न श्रुत्वा, सौम्येन युवकेन सह संगमं अनुभूतवती। तं तत्र अदृष्ट्वा, सखीजनमध्ये, व्याकुला, लज्जिता, 'क्वासि प्रिय?' इति आहूय उत्थिता। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या चित्रलेखा, ऊषायाः सखी, कौतूहलात् सखीजनमध्ये ताम् अपृच्छत्— 'कं त्वं सन्दधासि, सुकेशान्ते? कः स त्वां मनसि तिष्ठति? राजकुमारी, त्वया कस्यापि हस्तग्रहणं न दृष्टम्।' 'स्वप्ने अहं एकं पुरुषं अपश्यम्— श्यामं, कमललोचनं, पीताम्बरधरं, महाबाहुं, यो नार्यः हृदि आकर्षति।' 'तं प्रियतमं अहं अन्वेषयामि, येन मम अधरमधु पीतम्, स च मां कामयमानः क्वापि अदृश्यः, दुःखसिन्धौ मां क्षिप्तवान्।' चित्रलेखा उवाच— 'त्रिषु लोकेषु यदि तव दुःखं विधिना लिखितम्, तदपि अहं अपाकरोमि। सः या त्वां मोहयति, तं कथय, अहं तं आनयिष्यामि।' एवं उक्त्वा, सा देवगन्धर्वसिद्धचारणनागदानवविद्याधरयक्षमानुषाणां रूपाणि चित्रितवती।