रोहिण्याः पुत्राः दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, च अन्ये चासन्। प्रद्युम्नस्य च रुक्मिण्या रुक्मिणः शक्त्याः भोजकटनगरे अनिरुद्धो नाम पुत्र उत्पन्नः। तेषां पुत्रपौत्राः दशकोटिसंख्यायाः आसन्, हे राजन्; कृष्णपुत्राणां मातरः षोडशसहस्रं समाख्याताः। राजा उवाच—कथमिव रुक्मिः, कृष्णेन तिरस्कृतः, तं हन्तुं प्रयत्नशीलश्च, युद्धे कृष्णपुत्राय स्वकन्यां दत्तवान्? एतद्विप्रतिपत्तिपूर्णयोः विवाहकथां मे कथय, भगवन्। योगिनः हि अतीतानागतवर्तमानार्थान्, अतीन्द्रियविषयान्, दूरस्थान्, गुह्यान् च स्पष्टतया पश्यन्ति। शुक उवाच—स्वयंवरे तत्र काम एव, बहुभुजसमन्वितः, तया वरणः कृतः। स च समागतान् नृपतीन् जित्वा, युद्धे तामेकां स्वरथेन अपहरत्। रुक्मिः अपि, स्मरन् स्वद्वेषं, कृष्णेन तिरस्कृतत्वं च, स्वभगिन्याः प्रियं कर्तुम्, कन्यां भगिन्याः पुत्राय दत्तवान्। कृतवर्मणः पुत्रः अपि, रुक्मिण्याः कन्यां, विशाललोचनां, रूपसम्पन्नां, पत्नीत्वेन जग्राह। रुक्मिः अपि, स्वनप्त्र्याः रोचनायाः अनिरुद्धाय, हरिनप्त्रे, विवाहं कृतवान्, स्वभगिन्याः प्रीत्यर्थम्, वैरं न विचार्य, स्नेहबन्धनेन बद्धः। तस्मिन्न् शुभे काले, हे राजन्, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः, अन्ये च भोजकटपुरं गतवन्तः। विवाहे सम्पन्ने, कलिङ्गाधिपप्रमुखाः नृपाः, गर्विताः, रुक्मिं बलरामं अक्षविनोदयुद्धे विजेतुम् आह्वयन्। "एषः न जानाति अक्षविनोदं, हे राजन्, तथा अपि महान् नाशः जातः" इति उक्तः, बलरामः आहूतः, रुक्मिना सह अक्षविनोदे प्रतिस्पर्धितः। तत्र रामः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं दत्तवान्; रुक्मिः तम् अभिजित्य, कलिङ्गराजः बलरामं दन्तैः उच्चैः हसन् उपहसितवान्, यं हलायुधः सहनं न शशाक। अनन्तरं रुक्मिः लक्षशतम् अपि दत्तवान्, तस्मिन् द्यूते बलरामः विजयी जातः; रुक्मिः तु कपटेन "अहम् एव विजयी" इति उक्तवान्। कोपसमन्वितः श्रीबलरामः, पूर्णसमुद्र इव, जातरागेण चाक्षुषेण, कोपेन च, कोट्युत्तरं दत्तवान्। बलरामः अपि तस्मिन् द्यूते न्यायेन विजयी, रुक्मिः पुनः कपटमार्गेण "अहम् एव विजयी, साक्षिणः प्रमाणयन्तु" इति उक्तवान्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात् अभवत्—"बलराम एव विजयी, रुक्मिः तु मिथ्यावादी, वाक्येन न तु धर्मेण जयम् उक्तवान्।" तं दिव्यवचनम् उपेक्ष्य, विदर्भाधिपः, दुष्टनृपतिप्रेरितः, दैववशाच्च, शङ्कर्षणं तिरस्कृत्य अवमानपूर्वकं वचनम् उक्तवान्—"युवां गवां चरकौ, अक्षविनोदे निपुणौ न, नृपाः एव अक्षविनोदयुद्धे, बाणप्रक्षेपे च, न तु युवाम् इव।" एवं नृपैः तिरस्कृतः, रुक्मिणा च उपहसितः, बलरामः क्रुद्धः, गदां उत्क्षिप्य, पुरुषसमूहे रुक्मिं प्राहरत्। ततः कलिङ्गराजं, दशमे पादे गृहीत्वा, कोपात्, तस्य हास्यकारिणः दन्तान् निष्पीड्य चूर्णितवान्। अन्ये नृपाः, भिन्नभुजोरुशिरसः, रक्तसिक्ताः, बलरामगदाभिहता, भयात् पलायिताः। रुक्मिः, स्वश्वशुरः, हतः सति, हरिः, रुक्मिणीबलरामयोः स्नेहच्छेदभीतः, न स्तुतवान् न च निन्दितवान्। ततः अनिरुद्धं नववधूं च दिव्यरथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं प्रतस्थे, मधुसूदनाश्रये कार्यसिद्धिम् उपनयन्। राजा उवाच—यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य कन्यां ऊषां विवाहयामास। तत्र हि हरिशङ्करयोः घोरं युद्धम् अभवत्। भगवन्, त्वं सर्वं विस्तार्य कथयितुं अर्हसि। श्रीशुक उवाच—महात्मनः बलेर्यः वामनरूपिणे हरये भूमिं दत्तवान्, तस्य शतपुत्रेषु ज्येष्ठः बाणः। सः शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यव्रती, दृढनिश्चयः च। सः शोणितपुरीं रम्यां नगरीं शासन्, शम्भोः प्रसादेन, स्वसेवकैः अमरैः समः आसीत्। सहस्रबाहुः सः, ताण्डवकाले रुद्रं वीणावादनादिना तुष्टवान्। सर्वभूताधिपः, भक्तवत्सलः, तस्मै वरेच्छां ददौ। सः शिवं नगररक्षां वरमयाचत। एकदा, स्वबलमदेन, सः समीपस्थितं गिरिशं गत्वा, सूर्यसमप्रभया किरीटेन चरणौ स्पृष्टवान्। "नमः ते महादेव, विश्वगुरो, पुरुषार्थदः, अमरैः पूजितपदः। त्वया सहस्रबाहुत्वं दत्तं, तद् मे भारः जातः। त्रिषु लोकेषु त्वां विना समं प्रतिद्वन्द्वं न पश्यामि। युद्धकामः सन्, बद्धबाहुभिः आत्मानं खण्डितवान्, दिशागजैः अपि युद्धं कृतवान्, पर्वतान् च भङ्क्त्वा, ते अपि भयात् पलायितवन्तः।" एतद् श्रुत्वा, ईश्वरः क्रुद्धः, "यदा ते ध्वजः भङ्क्ष्यते, तदा त्वं समरसमो रिपुं प्राप्स्यसि, यो ते गर्वं नाशयिष्यति" इति उक्तवान्। एवं उक्तः, सः मोहितचित्तः, प्रमुदितः, गृहं प्रविष्टः, गिरिशाज्ञां प्रतीक्षमानः, स्वबलनाशमपि न अवबुध्य। तस्य कन्या ऊषा नाम आसीत्, या स्वप्ने प्रद्युम्नपुत्रेण, यं न दृष्टपूर्वा न श्रुतपूर्वा, तेन सुन्दरेण युवकेन सह संगमम् अनुभूतवती। तं न दृष्ट्वा, सखीमध्यात् उत्तिष्ठन्ती, संतप्तहृदया, लज्जिता च, "क्वासि प्रिय?" इति आहूतवती। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या चित्रलेखा, ऊषायाः सखी, तां सखीजनमध्ये पृष्टवती—"कं त्वं अन्विष्यसि, सुश्रोणि? कः त्वां मनसि स्थितः? राजकुमारी, तव हस्तग्रहणं कस्यापि न दृष्टम्।" ऊषा उवाच—"स्वप्ने मया दृष्टः पुरुषः, श्यामः, कमललोचनः, पीतवासाः, महाबाहुः, यो स्त्रीहृदयानि आकर्षति। तं प्रियं अहम् अन्विष्यामि, येन मद्योष्ठ्यमधु पातितम्, स मां स्पृहयन् कुतश्चित् अन्तर्धाय, दुःखसिन्धौ मां क्षिप्तवान्।" एवं श्रीमद्भागवते वर्णितं चरितं, हृद्यं, दिव्यं, कृत्स्नं सम्यग् उपनिबद्धम्।