भद्रायाः पुत्राः संग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकश्च सञ्जज्ञिरे। रोहिण्याः अपि दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च पुत्राः अभवन्। प्रद्युम्नात् तु अनिरुद्धः, यः भोजकटनगरे रुक्मिणः शक्त्या रुक्मवत्यां जातः, उत्पन्नः। तेषां पुत्रपौत्राणां संख्या दशकोटिपर्यन्ता बभूव, हे राजन्; श्रीकृष्णस्य पुत्राणां मातरः षोडशसहस्राणि आसन्। राजा उवाच—हे महामुने, रुक्मिणा कृष्णेन तिरस्कारं प्राप्यापि, कृष्णं हन्तुं यत्नं कुर्वता, कथं स्वकन्यका युद्धे कृष्णस्य पुत्राय दत्ता? एषां प्रतिद्वन्द्विनोः विवाहकथां विस्तरेण मे कथय। योगिनः भूतं भविष्यद्वर्तमानेन्द्रियगोचरातीतदूरगूढं च स्पष्टं पश्यन्ति। ततो भगवान् शुकः उवाच—स्वयंवरे रुक्मवत्याः, कामदेवः स्वयम्, बहुभिः अङ्गैः युक्तः, तया वरः कृतः। स राजा अन्यान् सर्वान् नृपतीन् विजित्य, रणमध्ये एव रथेन तां एकाकी अपाहरत्। रुक्मिः अपि, कृष्णस्य वैरं स्मरन्, तिरस्कारं च प्राप्य, स्वभगिनीं तुष्ट्वा, भगिन्याः पुत्राय कन्यां दत्तवान्। कृतवर्मणः पुत्रः अपि, रुक्मिण्याः कन्यां, विशाललोचनां, ख्यातशोभां, विवाहाय उपयेमे। रुक्मिः स्वनप्त्रीं रोचनां हरिनः पौत्राय अनिरुद्धाय, वैरं न विचार्य, भगिन्याः प्रीत्यर्थं दत्तवान्; यद्यपि तद्वैगुण्यं जानन्, स्नेहबन्धनैः बद्धः बभूव। तस्मिन्न् शुभे काले, हे पार्थिव, रुक्मिणी, बलरामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः, अन्ये च भोजकटनगरं गतवन्तः। विवाहे समाप्ते, कलिङ्गाधिपेन नेतृकृताः अहङ्कारयुक्ताः नृपाः, रुक्मिं बलरामं अक्षविनोदेषु जेतुं प्रेरयामासुः। 'अयं न जानाति अक्षविनोदम्, हे राजन्, तथापि महान् नष्टः जातः' इति उक्त्वा, बलरामः आहूतः, रुक्मिः च तेन सह अक्षविनोदं कृतवान्। तत्र रामः शतम्, सहस्रं, दशसहस्रं च निक्षिप्य, रुक्मिणा पराजितः अभवत्; कलिङ्गराजः च हास्यं कृत्वा, दन्तान् प्रसार्य, बलरामं उपहसत्, यं हलायुधः सहनं न अशकत्। ततः रुक्मिः लक्षशतम् निक्षिप्य, बलरामः तं जेतुं शक्तः; रुक्मिः तु कपटेन 'अहं विजयी' इति अवदत्। तदा क्रुद्धः श्रीबलरामः, पूर्णसमुद्रवद्, जातक्रोधलोचनः, कोटिशतम् अपि निक्षिप्य, तं द्यूतम् अपि न्यायेन विजित्य, रुक्मिं पुनः कपटेन 'अहं विजयी' इति ब्रुवाणं, साक्षिणः आह्वयत्। तदा दिव्यं वाक्यं व्योम्नः श्रुतम्—'बलराम एव विजयी, रुक्मिः तु वाचा न तु धर्मेण विजयं वदति' इति। तं दिव्यवचनं अवज्ञाय, विदर्भाधिपः, दुष्टनृपैः प्रेरितः, दैवेन च, संकर्षणं तिरस्कारपूर्वकं अवदत्। 'त्वं न जानासि अक्षविनोदम्, हे गोकुलचर, नृपाः एव अक्षविनोदं क्रीडन्ति, न तु त्वादृशाः' इति। एवं नृपैः तिरस्कृतः, रुक्मिणा च उपहसितः, बलरामः क्रुद्धः, गदां उत्थाप्य, नृणां मध्ये रुक्मिं प्राहृत्य ताडितवान्। कलिङ्गराजं तु दशमे पदे गृहीत्वा, बलरामः क्रोधात्, हास्यदन्तान् निष्क्रान्तान्, तस्य दन्तान् निष्पीड्य, भूमौ पतितवान्। अन्ये नृपाः, भिन्नभुजोरुशिरसः, रक्तेन समलिप्ताः, बलरामगदया ताडिताः, भयात् पलायिताः। रुक्मिणः भ्राता हतः सति, श्रीहरिः, रुक्मिणीबलरामयोः स्नेहभङ्गभीतः, न तद्वधं न प्रशशंस, न च निन्दितवान्। अनिरुद्धं नवां दारां च दिव्यरथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह, भोजकटात् कुशस्थलीं जगाम, मधुसूदनस्य शरणं गत्वा, सर्वकामान् साधयित्वा। राजा उवाच—यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य दुहितरं ऊषां उपयेमे। तदा हरिशङ्करयोः घोरः संग्रामः अभवत्। हे महायोगिन्, एतत् सर्वं विस्तारतः त्वं वक्तुम् अर्हसि। श्रीशुक उवाच—बलिमहात्मनः, यः वामनरूपेण हरीण पृथिवीं दत्तवान्, शतपुत्रेषु ज्येष्ठः बाणः आसीत्। सः सदा शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यप्रतिज्ञः, व्रतधारी च। सः शोणितपुरीं रम्यां पुरीं शंभोः प्रसादेन अमरैः तुल्यैः सेवकैः सह अधितिष्ठत्। सहस्रबाहुः सः ताण्डवनृत्यकाले रुद्रं वाद्यैः तोषयामास। भगवान् सर्वभूतनाथः, भक्तवत्सलः, तस्मै वरं दातुम् इच्छन्, 'यदिच्छसि तद् वरं वृणीष्व' इति अवदत्। सः शिवं पुरीपालकं वरं वव्रे। कदाचित् सः स्वबलमदेन उद्धतः, समीपस्थं गिरिशं गत्वा, सूर्यसमप्रभया किरीटेन पादौ स्पृशन्, प्रणम्य उवाच—'नमस्ते महादेव, जगद्गुरो, लोकनाथ, कामान् पूरयन्, देवैः पूजितपाद!' 'त्वया मे सहस्रबाहुत्वं दत्तम्, तदिदं महद्भारः जातः। त्रिषु लोकेषु त्वां विना समराय समो न विद्यते। युद्धकामः अहं संयतबाहुभिः आत्मानं क्षोदितवान्, दिशां गजान् युद्धाय आहूतवान्, पर्वतान् च चूर्णयित्वा, ते अपि भयात् पलायिताः।' एवं श्रुत्वा भगवान् रुद्रः क्रुद्धः, 'यदा ते ध्वजः भग्नः स्यात्, तदा त्वं युद्धे तुल्यं शत्रुं प्राप्स्यसि, यः ते गर्वं नाशयिष्यति' इति अवदत्। एवं उक्त्वा, स मोहितः, प्रमुदितः, स्वगृहं प्रविष्टः, गिरिशस्य आज्ञां प्रतीक्षमानः, स्वबलविनाशं अजानन्। तस्य दुहिता ऊषा नाम, या स्वप्ने प्रद्युम्नसुतं, रूपवानं, न दृष्टं, न श्रुतपूर्वं, तेन सह संगमं अनुभूय, तं न दृष्ट्वा, सखीमध्ये उत्तिष्ठन्ती, संतप्तचित्ता, लज्जिता, 'क्वासि प्रिय?' इति विलपन्ती। बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य पुत्री चित्रलेखा, ऊषायाः सखी, तां सख्यः मध्ये पृष्टवती—'कं त्वं अन्वेषयसे, सुश्रोणि? कः पुरुषः ते मनः हरति? राजकुमारी, तव हस्तं कश्चन न गृहीतः।' ऊषा उवाच—'स्वप्ने अहं एकं पुरुषं अपश्यम्—श्यामं, कमललोचनं, पीतवाससम्, महाबाहुम्—यः स्त्रीणां मनांसि हरति।