काले कदाचित् श्रीकृष्णस्य पुत्राणां वंशविस्तारः अभवत्। कालिन्द्याः पुत्राः श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः च, सोमकः तु कनिष्ठः। तत्र माध्र्याः पुत्राः प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः च अभवन्। मित्रविन्दायाः पुत्राः व्रुकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः, क्षुधिः च। भद्रायाः पुत्राः संग्रामजित्, बृहत्त्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायु, सत्यकः च अभवन्। रोहिण्याः पुत्राः दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च। प्रद्युम्नात्, रुक्मवती—रुक्मेः महाबलायाः कन्यायाः—अनिरुद्धः अभवत्, भोजकटनगर्यां जातः। एतेषां पुत्रपौत्राः दशकोटिसंख्याः अभवन्, राजन्। श्रीकृष्णस्य पुत्राणां मातरः षोडशसहस्रं आसन्। ततो राजा प्रश्नं अपृच्छत्—कथं रुक्मिः, श्रीकृष्णेन उपहृतः, तं मारयितुं अवसरं अन्विष्य, युद्धे स्वकन्यां कृष्णपुत्राय दत्तवान्? विप्र, एषां विरोधिनोः विवाहकथां विस्तरेण कथय। योगिनः अतीतानागतवर्तमानं, इन्द्रियगोचरातीतं, दूरस्थं, गुह्यं च स्पष्टं पश्यन्ति। शुकः उवाच—स्वयंवरे, कामः स्वयमेव, बहुशाखी, तया अभिप्रेतः अभवत्; राजााः विजित्य, सः तां एकाकी रथे युद्धे अपहरत्। रुक्मिः, कृष्णद्वेषं स्मरन्, उपहृतः, स्वभगिन्याः पुत्राय कन्यां दत्तवान्, भगिन्याः प्रीत्यै। राजन्, कृतवर्मणः शक्तिमतः पुत्रः रुक्मिण्याः कन्यां—विशाललोचनां, प्रसिद्धसौन्दर्यां—विवाहाय प्राप। रुक्मिः स्वपौत्रीं रोचनां हरिपौत्राय अनिरुद्धाय दत्तवान्, विरोधेऽपि भगिन्याः प्रियार्थं; अनवच्छिन्नं बन्धनं ज्ञात्वा, स्नेहवशात्। तस्मिन् शुभकाले, राजन्, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः, अन्ये च भोजकटनगरं गच्छन्। विवाहे सम्पन्ने, कलिंगाधिपः राजााः सहिताः, गर्विताः, रुक्मिं बालरामं पाशक्रीडायां जयितुं आमन्त्रितवन्तः। 'एषः पाशक्रीडां न जानाति, राजन्, परन्तु हानिः महान्,' इत्युक्त्वा, रामः आहूतः, रुक्मिः तेन सह पाशक्रीडां अक्रीडत्। तत्र रामः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं च निक्षिप्य, रुक्मिः तं जयति स्म; कलिंगराजः रामं हास्यं कृत्वा, दन्तान् दर्शयन्, तं अवमन्य अभवत्—यत् हालयुधः न शशाक्। ततः रुक्मिः लक्षं निक्षिप्य, रामः तं जयति स्म; रुक्मिः कपटं आश्रित्य, 'अहं विजयी' इति अवदत्। बालरामः कोपपूर्णः, समुद्रवत्, रक्तलोचनः, दशलक्षं निक्षिप्य, तं पुनः न्यायेन जयति स्म; रुक्मिः पुनः कपटं कृत्वा, 'अहं विजयी, साक्षिणः वदन्तु' इत्युक्तवान्। ततः आकाशवाणी अभवत्—'बालराम एव विजयी, रुक्मिः वाक्येन, न धर्मेण, विजयं वदति।' तां दिव्यवाणीं उपेक्ष्य, विदर्भराजः, दुष्टराजैः प्रेरितः, भाग्यवशात्, संकर्षणं अवमनीय, तिरस्कारपूर्वकं वदति स्म—'यूयं ग्वालाः, वनचराः, पाशक्रीडां न जानाथ; राजानः पाशक्रीडां क्रीडन्ति, शरान् क्षिपन्ति, न तु युष्माकं यथा।' एवं राजैः अपमानितः, रुक्मिणा उपहृतः, बालरामः क्रुद्धः, गदां उत्थाय, पुरुषसमाजे तं ताडितवान्। ततः कलिंगराजं दशमपदेन आकृष्य, बालरामः, क्रोधात्, तस्य दन्तान् निष्क्रान्तान् नष्टवान्—यः रामं हास्यं कृत्वा दन्तान् दर्शयति स्म। अन्ये राजानः, बाहु, उरु, शिरांसि भग्नानि, रक्तमलिनानि, बालरामगदया ताडिताः, भीता पलायितवन्तः। रुक्मिः, भगिन्याः भ्राता, हतः सति, हरिः, रुक्मिणी-रामयोः स्नेहविच्छेदं आशङ्क्य, न तं कर्म प्रशशंस, न च निन्दितवान्। ततः अनिरुद्धं नववधूं च दिव्यरथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं प्रति प्रस्थितः, मधुसूदनस्य आश्रयणेन कार्यसिद्धिः। ततः राजा पुनः पप्रच्छ—यदुवर्यः बाणस्य कन्यां ऊषां विवाहितवान्। तदा हरिः शंकरस्य सह भीषणं युद्धम् अभवत्। योगिनः, त्वं सर्वं विस्तरेण कथय। श्रीशुकः उवाच—बाणः, महात्मनः बलेर्यः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, यः वामनरूपेण हरेः पृथ्वीं दत्तवान्। सः बाणः शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतस्थः च। शोणितनगर्यां सुन्दरे सः एकदा राजा अभवत्। शम्भोः कृपया, तस्य परिचारकाः अमरवत्। सहस्रबाहुः ताण्डवनृत्ये रुद्रं संगीतेन प्रीतवान्। भगवान्, सर्वभूतनाथः, भक्तप्रियः, तं इच्छितवरं दत्तवान्। सः शिवं नगररक्षां प्रार्थितवान्। एकदा, बलमदेन मत्तः, गिरिशं समीपं गत्वा, सूर्यसदृशमुकुटेन तस्य पदं स्पृष्टवान्। 'नमः ते महादेव, गुरो, लोकनाथ, कामानाम् अप्राप्तानां दाता, देवैः पूजितपादः।' इति। 'सहस्रबाहून् दत्तवान्, किन्तु ते मम भारः अभवत्। त्रिषु लोकेषु, त्वाम् विना, कोऽपि समः नास्ति।' युद्धकामः, तानि बाहूनि संयम्य, स्वं शारीरं विदारितवान्, दिशागजान् समरे हत्वा, पर्वतान् च भञ्जित्वा, ते अपि भीता पलायितवन्तः। एतद् श्रुत्वा, भगवान् क्रुद्धः—'यदा तव ध्वजः भग्नः, मूढ, तदा युद्धे तव तुल्यं शत्रुं द्रक्ष्यसि, यः तव गर्वं विनाशयिष्यति।' एवं उक्त्वा, सः मोहितः, हृष्टः, स्वगृहं प्रविष्टः, गिरिशस्य आज्ञां प्रतीक्ष्य, स्वबलविनाशं अज्ञानात् अभिलष्य। तस्य कन्या ऊषा, स्वप्ने प्रद्युम्नपुत्रेण, युवान्, यं न दृष्ट्वा न श्रुत्वा, संगमं अनुभूतवती। तं न दृष्ट्वा, सखीषु, उद्विग्ना, लज्जिता, 'क्वासि, प्रिय?' इत्युक्त्वा, उत्थिता।